Mua phòng xa là mua một món chưa cần bây giờ vì nghĩ "biết đâu sau này cần"; nó hợp lý với vài thứ thật sự phải có sẵn, còn với phần lớn đồ dùng khác, nó là con đường ngắn nhất dẫn tới kho đồ thừa. Chỗ khó là cả hai loại đều nghe rất có lý lúc trả tiền.
Bài này đưa ra một phép thử bốn câu để tách đồ dự phòng cần có khỏi món mua vì lo: xác suất dùng tới, hậu quả nếu thiếu, thời gian có lại khi cần, và chi phí giữ món đó trong nhà. Kèm theo là danh sách những món nên có sẵn và những món nên để "khi cần mới mua", cùng cách đo xem bao nhiêu đồ phòng xa trong nhà bạn đã từng được dùng.
Vì sao "biết đâu" là câu nguy hiểm nhất trong mua sắm
Câu "biết đâu sau này cần" có sức thuyết phục vì nó luôn đúng một phần. Sau này bạn có thể cần một bộ tua vít đủ cỡ, một chiếc vali thứ ba, một bộ bát đĩa cho khách, một chiếc áo mưa dự phòng. Không ai chứng minh được điều ngược lại. Và vì không chứng minh được, mọi món đều có thể biện minh bằng câu này.
Vấn đề nằm ở chỗ "có thể cần" không có giới hạn. Một ngôi nhà muốn chuẩn bị cho mọi khả năng sẽ cần một cái kho. Trong khi đó, phần lớn nhu cầu "biết đâu" khi thật sự xảy ra đều có thể giải quyết bằng cách mượn, thuê, mua lúc đó, hoặc dùng tạm một món khác trong nhà.
Phía sau câu "biết đâu" thường là cảm giác lo thiếu, có khi bắt nguồn từ những năm khó khăn của thế hệ trước, khi đồ đạc khan hiếm và mua được là phải giữ. Cảm giác đó đáng tôn trọng, nhưng điều kiện mua bán bây giờ đã khác: hầu hết đồ dùng gia đình có thể mua trong ngày hoặc vài ngày. Giữ nếp nghĩ của thời thiếu thốn trong thời đủ đầy là một nguồn lãng phí âm thầm.
Phép thử bốn câu cho món đồ phòng xa
Trước khi mua một món vì "biết đâu", trả lời bốn câu dưới đây. Món qua được ít nhất ba câu thì đáng có sẵn; món chỉ qua một hoặc không câu nào thì để khi cần hãy mua.
| Câu hỏi | Trả lời nghiêng về "nên có sẵn" | Trả lời nghiêng về "khi cần mới mua" |
|---|---|---|
| Khả năng dùng tới trong một năm? | Cao, đã từng cần mấy lần | Thấp, chưa từng cần hoặc chỉ một lần cách đây lâu |
| Thiếu thì hậu quả thế nào? | Ảnh hưởng an toàn, sức khoẻ hoặc gây thiệt hại lớn | Chỉ bất tiện vài giờ hay vài ngày |
| Khi cần có lại nhanh không? | Lúc cần thường không mua được, ví dụ giữa đêm hay khi mất điện | Mua trong ngày được, mượn hay thuê được |
| Giữ trong nhà tốn gì? | Nhỏ gọn, không hạn dùng, không cần bảo dưỡng | Cồng kềnh, có hạn dùng, cần sạc hay bảo dưỡng định kỳ |
Ví dụ: đèn pin và pin dự phòng qua cả bốn câu, vì mất điện xảy ra vài lần mỗi năm, thiếu đèn ban đêm dễ té ngã, lúc mất điện thường không đi mua được, và đèn nhỏ gọn. Một chiếc máy khoan thì thường chỉ qua câu cuối nếu nhà ít khi tự khoan, nên mượn hoặc thuê hợp lý hơn.
Những món nên có sẵn trong hầu hết gia đình
Danh sách dưới đây là những món thường qua được phép thử ở đa số gia đình. Số lượng nên vừa đủ, không phải càng nhiều càng tốt.
- Đèn pin, đèn sạc và pin dự phòng cho các đợt mất điện, kiểm pin vài tháng một lần.
- Bộ sơ cứu cơ bản như băng gạc, dung dịch sát khuẩn, băng dán, và các thuốc thông thường mà bác sĩ hay dược sĩ đã hướng dẫn cho từng thành viên, kiểm hạn dùng định kỳ.
- Bình chữa cháy mini đặt ở bếp hoặc gần lối ra, nhớ kiểm định theo hướng dẫn của nhà cung cấp.
- Dụng cụ sửa chữa nhỏ: một bộ tua vít, kìm, băng keo, thước, đủ cho việc thay bóng đèn hay siết ốc lỏng. Việc điện và gas phức tạp vẫn phải gọi thợ.
- Nước uống và ít đồ khô đủ cho vài ngày ở vùng hay có bão lũ hoặc mất nước, xoay vòng dùng trước khi hết hạn.
- Áo mưa, ô theo số người hay ra ngoài, mỗi người một bộ, không cần dư nhiều.
- Một bộ đồ thay và vật dụng cá nhân để sẵn cho tình huống phải nhập viện gấp, đặc biệt nhà có người già hoặc phụ nữ sắp sinh.
Điểm chung của những món này là thiếu chúng vào đúng lúc cần sẽ gây hậu quả thật, không chỉ bất tiện. Ngoài nhóm này ra, phần lớn đồ dùng khác nên chờ khi có nhu cầu cụ thể mới mua.
Những món thường mua phòng xa rồi không bao giờ dùng
Bộ bát đĩa, chăn gối "cho khách". Nhiều nhà giữ cả bộ đồ cho khách nhưng mỗi năm chỉ dùng một hai lần, hoặc chưa từng dùng. Nếu khách ít khi ngủ lại, mượn hoặc dùng tạm đồ trong nhà là đủ.
Dụng cụ cho dự định chưa bắt đầu. Mua máy may vì định học may, mua bộ dụng cụ làm vườn vì định trồng rau. Dự định chưa bắt đầu thì món đồ cũng chưa cần; bài về đồ nghề cho sở thích mới trong danh mục này bàn kỹ hơn.
Quần áo "phòng khi gầy đi" hay "phòng khi có dịp". Quần áo mua cho một phiên bản tương lai của mình thường không vừa với phiên bản hiện tại, và tới khi có dịp thì kiểu dáng đã không còn hợp.
Đồ điện tử dự phòng. Điện thoại cũ giữ "phòng khi máy chính hỏng", hai ba cục sạc dự phòng, thêm một bộ phát wifi. Pin trong đồ điện tử xuống cấp theo thời gian dù không dùng, nên đến lúc cần có khi đã không dùng được.
Đồ bếp cỡ lớn cho dịp đông người. Nồi to, chảo lớn, khay nướng nhiều cỡ mua để chuẩn bị cho những bữa giỗ, bữa Tết mỗi năm một hai lần, còn lại chiếm cả một ngăn tủ. Những dịp đó nhiều nhà mượn họ hàng hoặc thuê kèm bàn ghế, gọn hơn hẳn.
Linh kiện, ốc vít, dây điện thừa sau mỗi lần sửa nhà. Giữ một ít đúng loại đang dùng trong nhà là hợp lý; giữ cả túi lẫn lộn không ghi nhãn thì đến lúc cần cũng không tìm ra.
Sắp xếp lại đồ dự phòng đang có trước khi mua thêm
Nhiều nhà mua phòng xa lần nữa chỉ vì không tìm thấy món đã mua lần trước. Một buổi sắp xếp lại đồ dự phòng thường cắt được một phần đáng kể nhu cầu mua mới.
- Gom tất cả đồ dự phòng đang rải rác về một chỗ: đèn, pin, thuốc, dụng cụ, áo mưa, nến, dây điện, ốc vít.
- Chia thành ba nhóm: an toàn và sức khoẻ, mất điện mất nước, sửa chữa nhỏ. Món không thuộc nhóm nào thì để riêng ra xem lại.
- Kiểm từng món còn dùng được không: pin còn điện, thuốc còn hạn, đèn còn sáng, băng keo còn dính.
- Cất mỗi nhóm vào một hộp hoặc một ngăn cố định, cả nhà đều biết chỗ. Ghi tên nhóm ngoài hộp bằng bút dạ.
- Ghi lịch kiểm lại sáu tháng một lần, chủ yếu là hạn thuốc, pin và nước uống.
Sau buổi này, bạn có một bức tranh rõ: nhà đang có gì, thiếu gì thật. Lần sau câu "biết đâu" xuất hiện, bạn chỉ cần mở đúng hộp để kiểm, thay vì mua thêm một bản nữa. Phần đồ nằm ngoài ba nhóm là ứng viên để cho đi hay bán lại.
Thay "biết đâu" bằng "nếu cần thì làm gì"
Một cách đổi nếp nghĩ là mỗi lần định mua phòng xa, trả lời cụ thể câu: nếu không mua mà sau này cần, mình sẽ làm gì. Thường câu trả lời rất đơn giản: mượn hàng xóm, thuê ở cửa hàng gần nhà, mua lúc đó và chờ một hai ngày, hoặc dùng tạm món khác. Khi phương án dự phòng rõ ràng, món đồ không còn lý do để mua trước.
Hãy thử với vài ví dụ. Chiếc thang nhôm cao để thay bóng đèn trần: nếu nhà chỉ thay một hai lần mỗi năm, mượn hoặc gọi thợ có thang là đủ. Chiếc vali cỡ lớn cho chuyến đi xa hiếm hoi: mượn người thân hoặc thuê. Bộ nồi to để nấu cỗ: dịp lớn thì nhiều nhà đi thuê cả bàn ghế, bát đĩa, nồi niêu, vừa gọn vừa không phải cất cả năm. Mượn và thuê có bài riêng ở danh mục đồ dùng – sửa chữa; ở đây chỉ cần nhớ chúng là phương án có thật.
Phép thử này không nhằm khuyên bạn không chuẩn bị gì. Nó giúp phân biệt chuẩn bị có lý do với tích trữ vì lo, để tiền và chỗ trong nhà dành cho những món đáng giữ.
Đo xem đồ phòng xa trong nhà đã dùng được bao nhiêu
Nếu muốn có con số, đi một vòng quanh nhà và đánh dấu những món bạn nhớ là mua vì "biết đâu". Với từng món, ghi lại: đã dùng tới bao giờ chưa, dùng mấy lần, và lần gần nhất khi nào. Không cần chính xác, chỉ cần trung thực.
Ví dụ giả định: một gia đình đánh dấu được 35 món mua phòng xa. Trong đó 9 món đã dùng ít nhất một lần trong ba năm qua, chủ yếu là đồ sơ cứu, đèn pin, áo mưa. 26 món còn lại chưa từng dùng, giá trị ước lúc mua khoảng 6 triệu đồng. Tỉ lệ "phòng xa trúng" là 9 trên 35, khoảng một phần tư. Con số này cho gia đình một cơ sở để lần sau nghi ngờ câu "biết đâu", và để giữ lại đúng 9 món kia một cách yên tâm.
Khi đã có tỉ lệ của nhà mình, bạn có thể đặt một luật đơn giản: món phòng xa nào không thuộc nhóm an toàn, sức khoẻ, mất điện, mất nước thì phải chờ đến lần cần thứ hai mới mua. Lần cần đầu tiên thì mượn, thuê hoặc xoay xở. Nếu nhu cầu lặp lại, món đó đã chứng minh là đáng có.
Câu hỏi thường gặp
Mua phòng xa lúc giá rẻ có phải là cách tiết kiệm không?
Chỉ khi món đó gần như chắc được dùng trong thời gian gần và không có hạn dùng ngắn. Mua rẻ một món không bao giờ dùng vẫn là mất toàn bộ số tiền đó, cộng với chỗ cất trong nhà.
Thế hệ ông bà quen tích đồ, làm sao nói chuyện mà không mất lòng?
Tôn trọng lý do phía sau nếp đó, vì nó đến từ những năm thiếu thốn thật. Thay vì yêu cầu bỏ đồ, có thể cùng ông bà sắp xếp lại, ghi rõ chỗ cất để đồ dự phòng dùng được khi cần, và tự mình bớt mua thêm phần mới.
Có nên giữ đồ dự phòng khi nhà ở xa chợ, xa cửa hàng?
Có, khoảng cách làm thay đổi câu trả lời cho câu "khi cần có lại nhanh không". Nhà ở xa hoặc vùng hay bị chia cắt mùa mưa nên giữ nhiều đồ thiết yếu hơn, nhưng vẫn xoay vòng để đồ không quá hạn.
Đồ dự phòng cho mùa bão nên chuẩn bị bao nhiêu?
Đủ cho vài ngày theo khuyến nghị của cơ quan phòng chống thiên tai địa phương, gồm nước uống, đồ ăn khô, đèn, pin, thuốc thông thường. Không cần tích nhiều tuần; quan trọng hơn là kiểm và thay mới đúng hạn.
Làm sao biết một món đã chứng minh là đáng mua?
Khi bạn cần nó lần thứ hai trong khoảng một năm và phải mượn hay thuê cả hai lần. Lúc đó nhu cầu đã lặp lại thật, và món đó không còn là phỏng đoán.
Đồ phòng xa đã mua rồi mà không dùng thì xử lý thế nào?
Giữ lại những món thuộc nhóm an toàn, mất điện, sơ cứu. Các món khác có thể cho người đang cần hoặc bán lại; bài bán lại hay cho đi đồ không dùng trong danh mục này có cách cân nhắc chi tiết.