Mua thùng, bao, can cỡ lớn chỉ thật sự rẻ hơn khi gia đình dùng hết trước hạn, không hao hụt dọc đường và có chỗ cất; thiếu một trong ba điều đó, khoản chênh giá theo đơn vị có thể biến mất hoặc đổi chiều. Vì vậy, trước khi so giá, hãy đo một con số ít ai biết: nhà mình dùng hết một chai, một gói, một bao trong bao nhiêu ngày.
Bài này tập trung vào đồ tiêu dùng không phải đồ tươi: bột giặt, nước giặt, nước rửa chén, giấy vệ sinh, dầu gội, sữa tắm, tã giấy, đồ vệ sinh nhà cửa, cùng vài món đồ khô. Thực phẩm tươi và cách mua đúng lượng cho bữa ăn được bàn ở danh mục lãng phí thực phẩm. Mọi giá trong bài là ví dụ giả định, chỉ để minh hoạ cách tính.
Giá theo đơn vị mới là nửa câu chuyện
Cách so quen thuộc là chia giá cho khối lượng hay dung tích để ra giá mỗi kg, mỗi lít, mỗi cuộn. Phép chia này cần thiết, nhưng nó giả định rằng mọi đơn vị đều được dùng hết và dùng đúng cách. Trong nhà thật, điều đó không phải lúc nào cũng xảy ra.
Có ba khoản thường bị bỏ quên. Thứ nhất là phần hao hụt: chai lớn khó rót nên đổ quá tay, bao bột giặt mở lâu bị ẩm vón cục, đồ khô mua nhiều bị mọt. Thứ hai là phần hết hạn: nhiều sản phẩm có hạn dùng sau khi mở nắp ngắn hơn hạn in trên bao bì, và khi nhà dùng chậm, phần cuối có thể đã kém chất lượng. Thứ ba là tiền nằm trong hàng tồn: số tiền bỏ ra hôm nay cho thứ sẽ dùng trong sáu tháng tới là tiền không dùng được cho việc khác trong sáu tháng đó.
Một hiệu ứng nữa, khó đo nhưng có thật: khi trong nhà có nhiều, người ta dùng phóng tay hơn. Can nước giặt năm lít đặt cạnh máy giặt khiến mỗi lần đổ nhiều hơn khi chỉ còn chai nhỏ gần cạn. Nếu tốc độ dùng tăng lên vì có nhiều, phần rẻ hơn theo đơn vị bị ăn mòn bởi lượng dùng thêm.
Đo số ngày dùng hết một đơn vị
Đây là con số quan trọng nhất, và chỉ đo được ở nhà bạn. Làm một lần cho các món hay mua là đủ dùng trong nhiều năm, chỉ cần đo lại khi số người trong nhà thay đổi.
- Chọn năm đến tám món tiêu hao hay mua nhất, những món bạn đang cân nhắc mua cỡ lớn.
- Khi mở một đơn vị mới, lấy bút dạ ghi ngày mở lên bao bì, ví dụ "mở 3/11".
- Khi dùng hết, ghi ngày hết vào một ghi chú chung, cạnh tên món và cỡ đóng gói.
- Tính số ngày giữa ngày mở và ngày hết. Làm hai lần cho mỗi món để lấy con số trung bình, vì có tháng dùng nhiều tháng dùng ít.
- Từ đó suy ra một năm nhà dùng khoảng bao nhiêu đơn vị của món đó.
- Đối chiếu với hạn dùng sau khi mở in trên bao bì, nếu có, và với chỗ cất thực tế trong nhà.
Ví dụ giả định: chai nước rửa chén 750 ml nhà bạn dùng hết sau khoảng 24 ngày. Một can 3,6 lít tương đương gần năm chai, tức khoảng bốn tháng mới hết. Nếu sản phẩm không có hạn dùng sau mở ngắn và bạn có chỗ đặt can, đây là món hợp để mua cỡ lớn. Với bao bột giặt 6 kg mà nhà ít người, dùng hết mất sáu tháng ở nơi ẩm, câu trả lời có thể khác.
Phép tính ví dụ: cỡ lớn có còn rẻ sau khi trừ hao hụt?
Bảng dưới so một món giả định ở hai cỡ, có tính phần hao hụt và lượng dùng tăng do có nhiều. Các tỉ lệ hao hụt là giả định để minh hoạ, nhà bạn có thể cao hơn hoặc thấp hơn.
| Khoản | Cỡ nhỏ 1 kg | Cỡ lớn 6 kg |
|---|---|---|
| Giá mua (giả định) | 40 nghìn | 200 nghìn |
| Giá mỗi kg trên nhãn | 40 nghìn | khoảng 33 nghìn |
| Hao hụt do ẩm, rơi vãi (giả định) | gần như không | khoảng 5% |
| Dùng nhiều hơn vì có sẵn (giả định) | không | khoảng 10% |
| Giá mỗi kg thực dùng | 40 nghìn | khoảng 39 nghìn |
| Thời gian dùng hết với nhà 3 người | khoảng 1 tháng | khoảng 6–7 tháng |
Trên nhãn, cỡ lớn rẻ hơn khoảng một phần sáu. Sau khi trừ hao hụt và phần dùng phóng tay, khoảng cách gần như biến mất, trong khi bạn phải bỏ ra 200 nghìn ngay hôm nay và tìm chỗ cất một bao to trong nửa năm. Nếu nhà bạn đong đếm cẩn thận, không có hao hụt, cỡ lớn vẫn rẻ hơn thật. Phép tính này chỉ nhắc rằng con số trên nhãn là mức rẻ tối đa, không phải mức rẻ chắc chắn.
Món nào hợp mua cỡ lớn, món nào không
Hợp: đồ không hạn ngắn, dùng đều, dễ cất. Giấy vệ sinh, khăn giấy, túi đựng rác, nước rửa chén, nước lau sàn thường là ứng viên tốt nếu nhà có chỗ khô ráo. Chúng không hỏng nhanh và tốc độ dùng khá đều.
Cân nhắc: đồ dễ hút ẩm, dễ mọt. Bột giặt, bột nêm, đường, gạo, đồ khô. Mua cỡ lớn được nếu có hộp kín và nhà dùng nhanh. Ở vùng nồm ẩm hoặc nhà ít người, cỡ vừa an toàn hơn.
Thận trọng: đồ có hạn sau khi mở ngắn. Một số mỹ phẩm, kem dưỡng, dầu ăn, nước chấm nên dùng trong khoảng thời gian ghi trên bao bì sau khi mở. Mua cỡ quá lớn so với tốc độ dùng thì phần cuối dễ kém chất lượng.
Thận trọng: đồ theo giai đoạn của trẻ. Tã giấy, sữa, đồ ăn dặm thay đổi theo cân nặng và độ tuổi. Mua dự trữ quá nhiều cỡ hiện tại, con lớn nhanh là thừa. Mua vừa đủ một hai tuần với cỡ sắp chuyển.
Không nên: món dễ đổi ý. Nước xả vải, nước lau sàn có mùi hương, sữa tắm theo mùi: cả nhà dễ chán mùi sau vài tuần. Mua thùng lớn một mùi hương nghĩa là cam kết dùng nó nhiều tháng. Nếu nhà hay đổi, cỡ vừa giữ được sự linh hoạt đó mà không bỏ dở nửa can.
Không nên: món chưa dùng thử. Mua thùng lớn một loại dầu gội, nước giặt chưa từng dùng là rủi ro: không hợp da, không hợp mùi thì cả thùng thành gánh nặng. Mua cỡ nhỏ dùng thử trước.
Chỗ cất và tiền nằm trong hàng tồn
Hai chi phí này không hiện trên hoá đơn nhưng gia đình nào ở nhà chật cũng cảm nhận được. Vài câu hỏi giúp quyết định nhanh hơn.
- Có chỗ cất khô, thoáng, tránh nắng không? Đồ tiêu dùng để cạnh bồn rửa, gầm cầu thang ẩm hay ban công nắng gắt đều giảm chất lượng nhanh hơn.
- Chỗ cất có lấy mất chỗ của thứ khác không? Nếu thùng giấy vệ sinh chiếm góc mà lẽ ra để xe đẩy của con, cái giá của nó lớn hơn số tiền tiết kiệm được.
- Số tiền bỏ ra một lần có làm khó ngân sách tháng này không? Mua dự trữ khi tháng đang eo hẹp là chuyển áp lực từ tương lai về hiện tại, dù tổng thể có rẻ hơn.
- Có ai trong nhà biết hàng tồn ở đâu không? Hàng cất kỹ quá, người khác không thấy, lại mua thêm. Hàng tồn nên để một chỗ cố định, cả nhà đều biết.
- Có kế hoạch chuyển nhà trong năm không? Chuyển nhà với cả thùng đồ tiêu dùng nặng là thêm một khoản công khuân vác.
Nếu câu trả lời cho phần lớn câu hỏi trên là không, cỡ vừa là lựa chọn hợp lý hơn, kể cả khi giá trên nhãn nhỉnh hơn một chút.
Dấu hiệu nhà đang mua dự trữ quá tay
Không cần đếm hết kho mới biết mình đang dự trữ quá mức. Vài dấu hiệu dưới đây, nếu gặp từ hai cái trở lên, là lúc nên ngừng mua cỡ lớn một thời gian và dùng hết hàng đang có.
- Mở tủ thấy cùng một món ở ba chỗ khác nhau: một chai nước giặt dưới bồn rửa, một can trên nóc máy giặt, thêm một túi refill trong kho.
- Phát hiện món đã quá hạn hoặc biến chất mà chưa từng mở: kem đánh răng cứng, bột giặt vón, gia vị mất mùi.
- Phải mua thêm kệ, thùng, hộp chỉ để chứa đồ tiêu dùng, trong khi số người trong nhà không đổi.
- Không nhớ lần cuối phải đi mua món đó là khi nào, nhưng lần nào thấy khuyến mãi vẫn mua thêm.
- Lượng dùng mỗi lần tăng dần: đổ nước giặt không đong, xịt nhiều lần hơn, rút giấy nhiều hơn mà không để ý.
Khi thấy những dấu hiệu này, đặt một khoảng "dùng hết" khoảng một đến hai tháng: không mua thêm món nào trong nhóm đã dư, chỉ dùng hàng tồn. Trong thời gian đó, ghi lại ngày mở và ngày hết như ở phần đo tốc độ dùng, để lần mua tiếp theo dựa trên con số thật của nhà mình chứ không dựa vào cảm giác "chắc sắp hết".
Mua chung, chia lẻ: lấy giá tốt mà không ôm tồn kho
Khi cỡ lớn rẻ hơn rõ nhưng nhà ít người, một cách hợp lý là mua chung với người thân, hàng xóm hoặc đồng nghiệp rồi chia ra. Một can nước giặt chia cho hai nhà vừa được giá cỡ lớn, vừa dùng hết trong thời gian hợp lý. Chuẩn bị sẵn vài chai sạch có nắp kín để chia, ghi tên sản phẩm và ngày chia lên chai.
Mua chung cần thống nhất trước: ai mua, ai giữ, chia theo tỉ lệ nào, trả tiền ra sao. Với đồ khô, chia vào túi hoặc hộp kín ngay khi mở bao để giữ chất lượng. Với đồ vệ sinh cá nhân, chọn loại cả hai nhà đã dùng quen để tránh chia xong một bên không dùng.
Nếu không có ai mua chung, giải pháp còn lại đơn giản: mua cỡ vừa với tốc độ dùng của nhà mình, và chấp nhận trả nhỉnh hơn một chút cho mỗi đơn vị. Khoản nhỉnh đó là giá của việc không có hàng tồn, không có hao hụt và không chiếm chỗ, đáng trả với nhiều gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Mua thùng lớn khi đang khuyến mãi có phải luôn lợi không?
Không phải luôn lợi. Khuyến mãi làm giá trên nhãn rẻ hơn, nhưng nếu nhà dùng không kịp trước hạn hoặc không có chỗ cất, phần thừa vẫn là tiền mất. Kiểm số ngày dùng hết một đơn vị trước khi quyết định.
Làm sao biết hạn dùng sau khi mở của một sản phẩm?
Nhiều mỹ phẩm và đồ vệ sinh in biểu tượng hộp mở nắp kèm số tháng trên bao bì, ví dụ 12M nghĩa là nên dùng trong khoảng 12 tháng sau khi mở. Thực phẩm thì đọc hướng dẫn bảo quản sau khi mở trên nhãn.
Chiết đồ từ can lớn sang chai nhỏ có an toàn không?
Thường ổn với nước rửa chén, nước giặt nếu chai sạch, khô, có nắp kín và ghi rõ tên sản phẩm. Không chiết hoá chất vào chai nước uống hay chai đồ ăn để tránh nhầm lẫn, đặc biệt nhà có trẻ nhỏ.
Đồ khô mua nhiều bị mọt thì phải làm sao?
Phần đã có mọt hoặc mốc nên bỏ, không cố dùng. Lần sau chia đồ khô vào hộp kín ngay khi mở, để nơi khô thoáng, và mua lượng vừa với tốc độ dùng thay vì cỡ lớn nhất.
Nhà đông người thì có nên luôn mua cỡ lớn?
Nhà đông người dùng nhanh nên thường hợp với cỡ lớn ở các món dùng đều. Vẫn nên đo số ngày dùng hết và để ý xem có dùng phóng tay hơn khi có nhiều không, vì phần dùng thêm có thể ăn mất khoản rẻ hơn.
Có nên mua tã giấy theo thùng lớn khi con còn nhỏ?
Chỉ nên mua lượng đủ dùng trong vài tuần với cỡ hiện tại, vì trẻ lớn nhanh và có thể đổi cỡ bất cứ lúc nào. Thử loại mới bằng gói nhỏ trước để xem có hợp da con không.