Muốn bớt mua thừa, việc đầu tiên không phải là cắt giảm mà là đếm: trong nhà bạn đang có bao nhiêu món đã hơn một năm không đụng tới, và lúc mua chúng tốn khoảng bao nhiêu tiền. Một buổi kiểm kê theo từng phòng, ghi vào một phiếu đơn giản, thường cho ra con số khiến cả nhà ngạc nhiên hơn mọi lời khuyên tiết kiệm.
Bài này hướng dẫn kiểm kê theo cách đo: tiêu chí thế nào là "không dùng", đi phòng nào trước, ghi những cột gì, ước giá trị ra sao khi không còn hoá đơn, và quan trọng nhất là đọc kết quả để thấy mình hay mua thừa ở nhóm hàng nào. Mục tiêu không phải dọn cho nhà trống, mà để lần mua tiếp theo bạn có dữ liệu của chính nhà mình trong đầu.
Vì sao phải đếm chứ không chỉ dọn
Dọn nhà và kiểm kê nghe giống nhau nhưng cho ra hai kết quả khác hẳn. Dọn xong, nhà gọn được vài tuần, rồi đồ mới lại lấp đầy những chỗ trống vừa có. Kiểm kê thì để lại một bản ghi: món gì, mua lúc nào, dùng mấy lần, giá trị bao nhiêu. Chính bản ghi đó mới thay đổi cách mua, vì nó biến cảm giác mơ hồ "hình như nhà mình hơi nhiều đồ" thành một con số cụ thể.
Có một hiệu ứng đơn giản ai cũng gặp: món đồ đã cất vào tủ thì biến mất khỏi trí nhớ. Bạn không nhớ mình có ba chiếc bình giữ nhiệt, nên khi thấy một chiếc đẹp ở siêu thị, bạn mua chiếc thứ tư. Bạn không nhớ ngăn kéo dưới cùng còn hai hộp băng dính, nên lại mua thêm. Phần lớn đồ thừa trong nhà không đến từ những lần mua lớn, mà từ hàng trăm lần mua nhỏ trùng với thứ đã có.
Đếm cũng giúp tách hai loại lãng phí hay bị gộp làm một. Loại thứ nhất là tiền đã tiêu cho thứ không dùng, không lấy lại được, nhưng nhìn vào để rút kinh nghiệm. Loại thứ hai là chỗ trong nhà bị đồ thừa chiếm: tủ chật thì mua thêm tủ, nhà chật thì nghĩ chuyện thuê kho hay đổi nhà rộng hơn. Loại sau âm thầm và tốn kém hơn nhiều người nghĩ.
Tiêu chí: thế nào thì tính là đồ không dùng
Trước khi mở tủ, cả nhà nên thống nhất một tiêu chí, nếu không mỗi người sẽ cãi nhau ở từng món. Gợi ý dưới đây đủ rõ để ghi phiếu mà không mất thời gian phân xử.
- Không dùng trong 12 tháng qua, tính cả bốn mùa, nên đồ theo mùa như áo ấm, quạt sưởi không bị xếp nhầm. Món chỉ dùng dịp Tết hay giỗ mỗi năm một lần vẫn tính là có dùng.
- Còn nguyên tem, chưa bóc hộp sau hơn ba tháng kể từ ngày mua: ghi vào một cột riêng, vì đây là dấu hiệu mua theo hứng rõ nhất.
- Có món thay thế đang dùng: ba cái chảo nhưng chỉ dùng một, hai chiếc máy sấy tóc nhưng một chiếc nằm trong hộp. Món dư ra tính là không dùng.
- Hỏng mà để chờ sửa quá sáu tháng chưa mang đi: tách thành nhóm riêng, vì đây là chuyện sửa chữa chứ không phải mua thừa.
- Đồ giữ vì kỷ niệm như ảnh, thư, đồ của ông bà: không kiểm kê, không tính tiền. Đó không phải lãng phí.
- Đồ dự phòng có chủ đích như đèn pin, bộ sơ cứu, nến khi mất điện: không tính là không dùng dù cả năm không đụng tới.
Tiêu chí 12 tháng nghe hơi khắt khe, nhưng nó đủ dài để tránh oan cho đồ theo mùa và đủ ngắn để phản ánh nếp sống hiện tại của nhà bạn, chứ không phải nếp sống của năm năm trước.
Đi theo thứ tự nào để không bỏ dở giữa chừng
Kiểm kê cả nhà trong một ngày là cách nhanh nhất để bỏ cuộc. Chia ra theo phòng, mỗi lần khoảng một đến hai tiếng, làm vào cuối tuần, thường giữ được nhịp.
- Bắt đầu với phòng tắm và tủ đồ vệ sinh: ít món, dễ quyết, cho bạn cảm giác xong việc ngay buổi đầu. Đếm lọ sữa tắm, dầu gội, kem dưỡng đang mở cùng lúc và hàng còn nguyên.
- Sang bếp: tủ trên, tủ dưới, ngăn kéo dụng cụ. Đếm nồi chảo, hộp đựng, máy móc nhỏ, đồ dùng một lần. Bếp thường là nơi có nhiều món trùng nhau nhất.
- Tủ quần áo từng người: mỗi người tự kiểm phần của mình, người khác không quyết hộ. Đếm số món chưa mặc trong 12 tháng theo từng loại.
- Phòng khách và kệ trang trí: đồ lưu niệm, đồ điện tử cũ, dây cáp, sạc không rõ của máy nào.
- Kho, gầm cầu thang, ban công, gác lửng: để cuối vì nhiều đồ to, cần sức và cần cả nhà cùng làm.
- Đồ trẻ em: làm cùng con nếu con đủ lớn, không quyết thay con với những món con đang gắn bó.
Mỗi buổi kết thúc bằng việc cộng số món và số tiền ước tính của phòng đó vào phiếu tổng. Đừng vội bán hay cho đi ngay trong buổi kiểm kê; quyết định xử lý để sang một buổi khác, khi đã có bức tranh cả nhà.
Phiếu kiểm kê: năm cột là đủ
Phiếu càng nhiều cột càng dễ bỏ. Năm cột dưới đây đủ để sau này đọc ra được điều gì đó. Ghi trên giấy hay bảng tính trên điện thoại đều được, miễn là cả nhà xem chung.
| Cột | Ghi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Tên món và phòng | Gọi đúng tên để sau này tìm lại | Máy làm sữa chua, bếp |
| Nhóm hàng | Quần áo, đồ bếp, mỹ phẩm, đồ điện tử, đồ chơi, dụng cụ, khác | Đồ bếp |
| Lần dùng gần nhất | Ước theo mốc: dưới 1 năm, 1–2 năm, chưa từng dùng | Chưa từng dùng |
| Giá trị lúc mua (ước) | Làm tròn đến chục nghìn, không cần chính xác | 450 nghìn đồng |
| Lý do mua | Một trong năm: giảm giá, quà tặng, thấy người khác dùng, phòng xa, thay đồ cũ | Giảm giá |
Cột "lý do mua" là cột quý nhất, dù dễ bị bỏ qua. Nó trả lời câu hỏi bạn thật sự cần: những món nằm im kia đến nhà mình theo đường nào. Nếu một nửa số món ghi "giảm giá", bạn biết mình cần một luật riêng cho các đợt khuyến mãi.
Ước giá trị khi đã mất hoá đơn
Phần lớn đồ trong nhà không còn hoá đơn, và cũng không cần. Mục đích là có một con số đủ gần để thấy độ lớn, chứ không phải để đối chiếu sổ sách. Cách nhanh nhất là ghi theo trí nhớ của người mua, làm tròn xuống. Nếu không ai nhớ, ước theo mức giá phổ biến của loại hàng đó lúc mua, và ghi chú "ước" bên cạnh.
Đừng tra giá hiện tại để thay cho giá lúc mua, vì đồ điện tử giảm giá nhanh còn đồ khác có thể tăng; hai con số trộn lẫn sẽ làm kết quả méo. Cũng đừng ghi giá bán lại, vì đó là câu hỏi khác, thuộc về lúc quyết định xử lý đồ.
Ví dụ giả định để hình dung: một gia đình bốn người kiểm kê xong năm phòng, đếm được 140 món đạt tiêu chí không dùng. Cộng giá ước lúc mua ra khoảng 18 triệu đồng, trong đó quần áo và giày dép chiếm gần một nửa, đồ bếp và máy nhỏ khoảng một phần tư, phần còn lại rải rác. Con số 18 triệu không lấy lại được, nhưng nếu chia cho số năm tích luỹ, chẳng hạn sáu năm, mỗi năm nhà này đã chi khoảng 3 triệu đồng cho thứ không dùng. Đó là ngân sách đủ cho nhiều việc có ích hơn, và là con số để đặt mục tiêu cho năm tới.
Đọc kết quả: phiếu nói gì về cách mua của nhà bạn
Nhìn nhóm hàng chiếm nhiều tiền nhất, không phải nhiều món nhất. Hai mươi cây bút bi thừa không đáng lo bằng hai chiếc máy chưa từng cắm điện. Xếp các nhóm theo tổng giá trị để biết nên đặt chốt chặn ở đâu trước.
Đếm tỉ lệ món chưa bóc tem. Nếu trong 140 món có 25 món còn nguyên hộp, tức khoảng một phần sáu, đó là dấu hiệu mua theo hứng hoặc mua vì khuyến mãi. Nhóm này cần luật chờ trước khi thanh toán.
Đếm món trùng. Ghi xem nhà có bao nhiêu bộ "hai món giống nhau nhưng chỉ dùng một". Món trùng nhiều nghĩa là nhà thiếu một chỗ cất cố định, ai cũng không tìm thấy nên mua mới.
Xem cột lý do mua theo người. Mỗi người có một kiểu mua thừa riêng: người hay mua vì giảm giá, người hay mua phòng xa, người hay mua vì thấy bạn bè dùng. Biết kiểu của mình thì dễ tự đặt luật hơn là cả nhà chung một luật.
Đánh dấu nhóm "mua để thay đồ cũ" mà đồ cũ vẫn còn. Đây là kiểu thừa phổ biến với điện thoại cũ, nồi cơm cũ, giày cũ: mua mới về rồi không bỏ cái cũ, nhà có hai. Lần sau, đặt điều kiện: đồ mới vào thì đồ cũ ra trong vòng một tuần.
Sau kiểm kê: giữ con số sống bằng một lần đếm lại
Phiếu kiểm kê chỉ có tác dụng khi được nhìn lại. Đặt lịch đếm lại sau sáu tháng, chỉ ở hai nhóm hàng tốn tiền nhất, mất khoảng một buổi tối. Câu hỏi là: trong sáu tháng qua, nhóm này có thêm món nào không dùng không, và nếu có thì vì lý do gì.
Một cách giữ con số trước mắt là dán tổng kết lên chỗ cả nhà hay nhìn: tổng số món không dùng, tổng giá trị ước tính, và hai nhóm hàng đứng đầu. Không cần dán chi tiết từng món, vì chi tiết dễ làm người trong nhà thấy bị soi. Ba dòng tổng kết là đủ để ai định mua món mới thuộc nhóm đứng đầu cũng phải dừng lại một nhịp.
Nếu muốn đo kỹ hơn, thêm một cột mới vào lần đếm lại: số món đã xử lý kể từ lần trước, tức đã bán, đã cho hoặc đã đưa vào dùng lại. Món được lấy ra dùng lại là kết quả tốt nhất của kiểm kê, vì nó biến tiền đã mất thành giá trị thật mà không tốn thêm đồng nào. Chiếc chảo chống dính thứ hai có thể thay chiếc đang trầy, bộ hộp đựng còn nguyên có thể thay những túi nilon dùng một lần.
Nhiều nhà thấy con số giảm rõ ngay lần đếm lại đầu tiên, không phải nhờ cố gắng nhịn mua mà nhờ mỗi lần định mua lại nhớ tới phiếu cũ. Việc xử lý đồ không dùng, bán lại hay cho đi, có bài riêng trong danh mục này; còn chuyện tâm lý tiếc của khiến người ta giữ mãi đồ vô dụng được bàn ở danh mục thói quen cả nhà. Ở bước kiểm kê, chỉ cần nhớ một điều: đếm trước, quyết sau, và đừng trách ai vì những món đã mua.
Câu hỏi thường gặp
Nhà nhỏ, ít đồ thì có cần kiểm kê không?
Vẫn nên làm, nhưng gọn hơn: chỉ kiểm hai nơi dễ dồn đồ nhất là bếp và tủ quần áo. Nhà nhỏ chịu thiệt nhiều hơn vì mỗi món thừa chiếm chỗ đáng kể, và một buổi tối là đủ để có số liệu dùng được.
Một người muốn kiểm kê nhưng người khác trong nhà không hợp tác thì sao?
Bắt đầu với phần đồ của chính mình và khu vực chung do mình phụ trách, ví dụ bếp. Khi có con số cụ thể, chia sẻ kết quả nhẹ nhàng thay vì yêu cầu. Không tự ý kiểm hay bỏ đồ của người khác.
Có nên vứt ngay đồ không dùng trong lúc kiểm kê không?
Không nên. Buổi kiểm kê chỉ để đếm và ghi. Quyết định bán, cho hay bỏ nên để sang buổi khác, khi đã có tổng thể cả nhà. Vứt vội dễ hối hận và làm mất dữ liệu cần để rút kinh nghiệm.
Đồ của con nhỏ có nên tính vào phiếu không?
Có, nhưng ghi riêng một nhóm và làm cùng con nếu con đủ lớn để hiểu. Đồ trẻ em thừa thường do người lớn mua hoặc do quà tặng dồn lại, nên số liệu nhóm này giúp người lớn điều chỉnh chứ không nhằm trách con.
Bao lâu nên kiểm kê toàn bộ một lần?
Kiểm toàn bộ mỗi năm một lần là đủ với hầu hết gia đình, kèm một lần đếm lại giữa năm cho hai nhóm tốn tiền nhất. Nhà vừa chuyển đến, vừa có em bé hay vừa đổi công việc thì nên làm sớm hơn vì nếp sống thay đổi.
Ghi giá trị ước tính sai nhiều thì có sao không?
Không sao, miễn là sai cùng một kiểu. Con số này dùng để thấy độ lớn và so sánh giữa các nhóm hàng, không phải để làm kế toán. Làm tròn xuống và ghi chú chữ ước bên cạnh những món không chắc.