Một chiếc quạt cây khoảng 50 W chạy tám tiếng mỗi ngày tiêu khoảng 12 kWh mỗi tháng; nhà có ba chiếc là khoảng 36 kWh, ngang một chiếc tủ lạnh. Quạt và đèn hiếm khi đứng đầu bảng thiết bị tốn điện, nhưng vì có nhiều chiếc và chạy nhiều giờ, cộng lại chúng thường là một phần đáng kể. Phần lãng phí ở đây ít nằm ở bản thân thiết bị mà ở chỗ chúng chạy cho phòng không ai ngồi.
Bài này hướng dẫn cách đếm quạt và đèn trong nhà, đo công suất ở từng mức gió, cộng ra kWh mỗi tháng, rồi đi qua những khoản lãng phí hay gặp: đèn quên tắt ở tầng trên, quạt chạy phòng trống, đèn sân bật suốt đêm, bóng cũ còn sót, quạt bám bụi phải bật mức cao. Mỗi việc đều có cách tính kWh để bạn biết có đáng làm không.
Đếm quạt và đèn: bảng mẫu và phép nhân
Đi một vòng nhà, ghi mỗi chiếc quạt, mỗi bóng đèn, công suất và số giờ bật mỗi ngày. Công suất là mức tham khảo, tuỳ máy và tuỳ bóng. Ví dụ giả định cho một nhà phố hai tầng:
| Thiết bị | Số lượng | Công suất tham khảo mỗi chiếc | Giờ mỗi ngày | kWh mỗi tháng (30 ngày) |
|---|---|---|---|---|
| Quạt cây | 3 | khoảng 50 W | 8 | 3 × 50 × 8 × 30 ÷ 1.000 = 36 |
| Quạt trần phòng khách | 1 | khoảng 70 W | 6 | 70 × 6 × 30 ÷ 1.000 = 12,6 |
| Bóng LED phòng | 8 | khoảng 12 W | 5 | 8 × 12 × 5 × 30 ÷ 1.000 = 14,4 |
| Tuýp huỳnh quang cũ trong bếp | 2 | khoảng 50 W cả chấn lưu | 5 | 2 × 50 × 5 × 30 ÷ 1.000 = 15 |
| Đèn sân, cổng | 2 | khoảng 20 W | 12 | 2 × 20 × 12 × 30 ÷ 1.000 = 14,4 |
| Quạt hút nhà tắm | 2 | khoảng 20 W | 3 | 2 × 20 × 3 × 30 ÷ 1.000 = 3,6 |
Cộng bảng mẫu ra khoảng 96 kWh mỗi tháng (36 + 12,6 + 14,4 + 15 + 14,4 + 3,6 = 96). Hai tuýp huỳnh quang cũ tiêu nhiều hơn cả tám bóng LED; đèn sân bật cả đêm ngang tám bóng trong nhà. Những dòng như vậy là chỗ để tìm lãng phí, chứ không phải đi tắt bớt đèn ở chỗ đang cần sáng.
Đo quạt ở từng mức gió: số nhỏ nhưng chạy lâu
Công suất quạt thay đổi theo mức gió. Một chiếc quạt cây có thể chỉ khoảng 30–35 W ở mức nhẹ nhất và lên 50–60 W ở mức mạnh nhất, tuỳ máy. Với quạt chạy suốt đêm, chênh lệch hai mức đó cộng lại đáng kể. Cắm quạt qua ổ cắm đo điện năng, chạy mỗi mức vài phút và ghi công suất tức thời; quạt chạy đều nên đo ngắn là đủ chính xác.
Ví dụ giả định: quạt 34 W ở mức một và 52 W ở mức ba. Chạy tám tiếng mỗi đêm trong 30 ngày, mức một tiêu khoảng 34 × 8 × 30 ÷ 1.000 ≈ 8,2 kWh, mức ba khoảng 52 × 8 × 30 ÷ 1.000 ≈ 12,5 kWh. Nhân ba chiếc, chênh lệch khoảng 13 kWh mỗi tháng. Không cần ngủ nóng; chỉ cần để ý xem sau nửa đêm trời mát hơn có còn cần mức mạnh không.
Quạt bám bụi ở cánh và lồng cho gió yếu hơn, người dùng thường bật lên mức cao để bù. Lau cánh quạt định kỳ, khi đã rút phích, là việc đơn giản và an toàn, giúp mức thấp đã đủ mát. Quạt kêu to, rung lắc, nóng ở động cơ là dấu hiệu nên đem kiểm tra, vừa tốn điện vừa có rủi ro.
Quạt trần thường tiêu nhiều hơn quạt cây một chút nhưng làm mát cả phòng rộng. Nếu cả nhà ngồi một góc, một chiếc quạt cây hướng đúng chỗ đôi khi đủ thay cho quạt trần.
Những khoản lãng phí quen thuộc ở quạt
Đứng ở cửa từng phòng vào một buổi tối bình thường, bạn sẽ thấy ngay vài cảnh sau:
- Quạt chạy trong phòng không người. Quạt làm mát người bằng gió thổi lên da, không làm không khí trong phòng mát đi. Phòng trống thì quạt chạy hoàn toàn vô ích, khác với điều hoà.
- Quạt chạy suốt đêm đến sáng. Sau ba, bốn giờ sáng, nhiều đêm trời đã dịu. Dùng chức năng hẹn giờ của quạt để tắt sau vài tiếng, hoặc chuyển xuống mức nhẹ trước khi ngủ.
- Nhiều quạt cho một chỗ. Quạt trần và quạt cây cùng chạy thổi vào một nhóm người; một trong hai là đủ.
- Quạt hút nhà tắm bật cùng đèn và quên tắt. Nhiều nhà đấu quạt hút chung công tắc với đèn; khi đèn bật cả buổi tối thì quạt hút cũng vậy. Nhờ thợ tách công tắc nếu cần.
- Quạt chạy để "cho thoáng" khi đi vắng. Không có tác dụng làm mát nhà, chỉ tốn điện và tăng rủi ro khi không ai trông.
Ví dụ giả định: hẹn giờ tắt ba chiếc quạt cây sớm hơn hai tiếng mỗi đêm bớt khoảng 3 × 50 × 2 × 30 ÷ 1.000 = 9 kWh mỗi tháng, mà không ai phải chịu nóng lúc đang ngủ sâu.
Đèn quên tắt và đèn bật thừa: đếm theo tầng
Nhà nhiều tầng có một kiểu lãng phí rất đặc trưng: đèn ở tầng trên vẫn sáng khi cả nhà đã xuống ăn tối, đèn phòng con bật cả buổi khi con ngồi ở phòng khách. Không ai cố ý, chỉ là không ai đi qua để thấy. Cách đơn giản là một vòng kiểm tra trước giờ ăn tối và trước khi đi ngủ, giao cho một người trong nhà mỗi ngày.
Đèn sân, đèn cổng, đèn ban công bật cả đêm vì an ninh là khoản dễ bị bỏ qua. Hai bóng 20 W bật 12 tiếng mỗi đêm tiêu khoảng 14,4 kWh mỗi tháng. Đèn có cảm biến chuyển động, chỉ sáng khi có người qua, thường chỉ bật tổng cộng chưa đến một giờ mỗi đêm; cùng hai bóng đó giảm còn khoảng 2 × 20 × 1 × 30 ÷ 1.000 = 1,2 kWh. Việc lắp đặt cảm biến vào đường điện cố định nên để thợ điện làm.
Đèn trang trí, đèn hắt trần, đèn tủ bếp thường được bật cùng đèn chính vì chung công tắc hoặc thói quen. Chúng không cần thiết cho việc đọc, nấu, học; tắt khi không có khách là đủ.
Đèn ngủ cho trẻ nhỏ, người già, đèn hành lang ban đêm dẫn đến nhà vệ sinh là thứ nên giữ. Bóng LED nhỏ chỉ vài oát, phần điện không đáng kể so với rủi ro vấp ngã trong bóng tối.
Bóng đèn cũ còn sót: thay chiếc nào trước
Phần lớn nhà ở đã chuyển sang bóng LED, nhưng thường vẫn còn vài bóng cũ ở những chỗ ít để ý: tuýp huỳnh quang trong bếp, nhà kho, cầu thang; bóng tròn sợi đốt trong đèn trang trí, đèn bàn thờ, đèn ngoài cổng; bóng compact xoắn ở phòng phụ. Đây là những bóng có hiệu suất chiếu sáng thấp hơn, cùng độ sáng tiêu điện nhiều hơn.
Không cần thay hết cùng lúc. Ưu tiên bóng bật nhiều giờ nhất. Ví dụ giả định: một tuýp huỳnh quang cũ khoảng 50 W tính cả chấn lưu, bật năm tiếng mỗi ngày, thay bằng tuýp LED khoảng 20 W cho độ sáng tương đương, bớt khoảng (50 − 20) × 5 × 30 ÷ 1.000 = 4,5 kWh mỗi tháng. Bóng ở nhà kho chỉ bật vài phút mỗi tuần thì thay hay không cũng không đáng kể; dùng đến khi hỏng rồi thay.
Khi thay tuýp huỳnh quang bằng tuýp LED, một số loại cần bỏ chấn lưu và tắc te, có nghĩa là phải đấu lại máng đèn. Nếu không chắc, nhờ thợ điện làm. Bóng huỳnh quang cũ và bóng compact chứa một lượng nhỏ thuỷ ngân, nên gom lại và bỏ theo hướng dẫn thu gom rác nguy hại của địa phương, không đập vỡ.
Còn chuyện tận dụng ánh sáng tự nhiên, bố trí cửa sổ, giếng trời và chọn màu sơn để nhà sáng hơn là phần thiết kế nhà, nằm ở danh mục nhà cửa và chống nóng của trang.
Quy ra tiền theo năm: khoản nhỏ thành con số đáng kể
Từng việc với quạt và đèn chỉ bớt vài kWh mỗi tháng, nên dễ bị coi là không đáng. Cách nhìn đúng hơn là cộng các việc lại và tính theo năm, vì chúng lặp lại mỗi ngày mà không tốn thêm công sức sau khi đã thành nếp.
Lấy lại các ví dụ giả định ở trên: hẹn giờ tắt quạt sớm hai tiếng bớt khoảng 9 kWh mỗi tháng; đèn sân chuyển sang cảm biến bớt khoảng 14,4 − 1,2 = 13,2 kWh; thay hai tuýp huỳnh quang cũ bớt khoảng 2 × 4,5 = 9 kWh. Quạt chủ yếu chạy trong khoảng sáu tháng nóng, còn đèn sáng quanh năm. Cả năm bớt khoảng 9 × 6 + (13,2 + 9) × 12 = 54 + 266,4 = 320,4 kWh.
Nhân với đơn giá bậc cao nhất mà nhà bạn chạm tới trên hoá đơn để ra tiền. Với đơn giá giả định 3.500 đ/kWh, 320,4 kWh là khoảng 1.121.400 đ mỗi năm chưa thuế. Đơn giá thật của nhà bạn có thể khác, tra biểu giá hiện hành của đơn vị cung cấp điện và thay vào.
Khi so với chi phí, hẹn giờ và vòng tắt đèn gần như không tốn gì. Cảm biến chuyển động và tuýp LED tốn một khoản một lần; chia khoản đó cho số tiền bớt được mỗi tháng là ra số tháng hoàn vốn. Những việc có thời gian hoàn vốn dưới một hai năm thường đáng làm, những việc lâu hơn thì để đến khi bóng, đèn cũ hỏng.
Kế hoạch bốn tuần cho quạt và đèn
Mỗi tuần một việc, đọc công tơ cùng giờ mỗi tối để thấy hiệu quả:
- Tuần 1: lập bảng quạt và đèn, đo công suất từng mức gió của quạt hay dùng nhất. Không đổi gì, chỉ đo và đọc công tơ hằng ngày làm số gốc.
- Tuần 2: cài hẹn giờ cho quạt phòng ngủ tắt sau ba, bốn tiếng hoặc chuyển xuống mức nhẹ. Lau cánh quạt.
- Tuần 3: giao một người làm vòng tắt đèn trước bữa tối và trước khi ngủ; tắt đèn trang trí khi không có khách.
- Tuần 4: thay bóng cũ bật nhiều giờ nhất; cân nhắc cảm biến chuyển động cho đèn sân, cổng nếu đang bật cả đêm.
- So kWh mỗi ngày của tuần 4 với tuần 1 trong điều kiện thời tiết tương tự.
Đừng kỳ vọng con số lớn như khi xử lý điều hoà hay bình nóng lạnh. Nhưng đây là những thay đổi gần như không tốn tiền, không làm ai khó chịu, và giữ được lâu vì đã thành nếp.
Câu hỏi thường gặp
Quạt điện tốn bao nhiêu điện một đêm?
Tuỳ công suất và mức gió. Một quạt cây khoảng 50 W chạy tám tiếng tiêu khoảng 0,4 kWh, ở mức nhẹ khoảng 35 W thì khoảng 0,28 kWh. Đo bằng ổ cắm đo điện năng để có số đúng cho quạt của bạn, rồi nhân với đơn giá trên hoá đơn.
Quạt trần hay quạt cây tốn điện hơn?
Quạt trần thường có công suất cao hơn quạt cây một chút nhưng thổi được cả phòng. Nếu cả nhà ngồi tập trung một chỗ, quạt cây hướng đúng chỗ có thể đủ. Nếu nhiều người rải khắp phòng, một quạt trần có thể thay cho hai ba quạt cây.
Bật tắt đèn LED liên tục có hại bóng không?
Đèn LED nhìn chung chịu bật tắt nhiều lần tốt hơn bóng huỳnh quang cũ. Rời phòng vài phút thì tắt vẫn hợp lý. Bóng huỳnh quang thì bật tắt quá dày có thể làm giảm tuổi thọ, nên ở chỗ ra vào liên tục có thể cân nhắc thay sang LED.
Đèn sân nên để cả đêm hay dùng cảm biến?
Nếu mục đích là an ninh và soi đường, đèn cảm biến chuyển động thường đủ, lại gây chú ý hơn khi bật sáng đột ngột. Nếu cần ánh sáng liên tục cho camera, dùng bóng LED công suất nhỏ. Việc lắp cảm biến vào đường điện nên để thợ điện làm.
Có nên dùng quạt thay hẳn điều hoà để đỡ tiền?
Quạt tốn điện ít hơn điều hoà nhiều lần, nhưng chỉ làm mát người chứ không hạ nhiệt độ phòng. Những ngày nắng nóng gay gắt, với người già, trẻ nhỏ, người bệnh, dùng điều hoà là cần thiết cho sức khoẻ. Mục tiêu là bớt phần lãng phí, không phải chịu nóng.