Quà thực phẩm thường đến cùng lúc và nhiều hơn sức ăn của nhà: một thùng xoài từ quê, mấy hộp bánh dịp lễ, con gà, cân thịt bố mẹ gửi lên, giỏ trái cây đồng nghiệp biếu. Vì là tấm lòng nên ai cũng tiếc, cất hết vào tủ với ý định ăn dần, rồi vài ngày sau phải bỏ một phần. Cách giữ trọn tấm lòng là xử lý ngay trong ngày đầu: phân loại theo độ mau hỏng, cấp đông hoặc chế biến phần không ăn kịp, và chia sẻ khi còn tươi.
Bài này đi qua từng nhóm quà hay gặp, việc nên làm trong hai mươi bốn giờ đầu, cách chia sẻ sao cho người nhận vui, và cách nói khéo với người tặng để lần sau lượng quà vừa với nhà mình. Phần an toàn thực phẩm được nhắc ở từng nhóm; nguyên tắc chung là thực phẩm đi đường xa, không rõ đã để bao lâu thì kiểm kỹ và khi nghi thì bỏ.
Phân loại quà theo độ mau hỏng ngay khi mở
Việc đầu tiên khi mở thùng quà là đừng cất nguyên thùng vào góc. Bày ra, chia theo nhóm, mỗi nhóm có một hướng xử lý khác nhau. Thời gian dưới đây là mức tham khảo phổ biến, phụ thuộc độ tươi khi nhận.
| Nhóm quà | Mức độ mau hỏng | Việc nên làm trong ngày đầu |
|---|---|---|
| Thịt, cá, gà vịt tươi hoặc ướp đá | Rất cao | Kiểm tra còn lạnh, mùi bình thường; chia phần và cấp đông ngay phần chưa nấu trong một hai ngày |
| Rau lá, rau thơm | Cao | Nhặt bỏ lá dập, cất ngăn rau; phần nhiều đem chia sẻ hoặc chần sơ |
| Trái cây chín | Trung bình đến cao | Tách quả chín, quả ương; phần chín nhiều ăn trước, chia sẻ, hoặc cấp đông |
| Củ quả, trái cây chịu để | Thấp | Để nơi thoáng mát, dùng dần trong một hai tuần |
| Bánh kẹo, đồ khô đóng gói | Thấp, có hạn in | Xếp theo hạn, hộp gần hạn dùng trước hoặc cho đi sớm |
| Đồ nhà làm như giò, chả, nem, bánh | Cao, không có hạn in | Hỏi người làm cách bảo quản; cất lạnh, chia phần cấp đông nếu được |
Nhóm đồ nhà làm là nhóm khó nhất vì không có nhãn, không có hạn. Hãy hỏi người gửi làm hôm nào, có cho chất bảo quản không, nên để lạnh hay để đông. Nếu đồ đã đi đường lâu trong thời tiết nóng mà không giữ lạnh, hoặc có dấu hiệu nhớt, chua, mùi lạ thì bỏ dù tiếc đến mấy.
Hai mươi bốn giờ đầu: thứ tự việc cần làm
Thứ tự này ưu tiên an toàn trước, sau đó mới đến chuyện giữ ngon và chia sẻ.
- Thịt cá trước tiên. Kiểm tra đá còn không, thịt còn lạnh không. Phần sẽ nấu trong một hai ngày để ngăn mát, phần còn lại chia túi theo bữa, gói phẳng, ghi ngày, cấp đông ngay.
- Rau lá tiếp theo. Nhặt bỏ lá dập, để ráo, cất ngăn rau. Lượng quá nhiều thì chia sẻ ngay trong ngày hoặc chần sơ, cất hộp kín.
- Trái cây. Tách quả dập, quả chín, quả ương ra ba rổ. Quả dập nhẹ dùng ngay hoặc làm sinh tố; quả chín ăn trong vài ngày; quả ương để chín dần.
- Đồ nhà làm. Cất lạnh ngay, hỏi người gửi cách bảo quản, chia phần nhỏ cấp đông nếu món đó chịu được cấp đông.
- Bánh kẹo, đồ khô. Đọc hạn, xếp hộp gần hạn lên trên. Ghi nhanh trên giấy những gì đang có để không quên.
- Lên danh sách chia sẻ. Xem phần nào chắc chắn nhà không dùng hết trước khi giảm chất lượng, chuẩn bị chia cho ai.
Làm xong sáu bước này, thùng quà đã được chuyển thành những phần có kế hoạch rõ ràng: ăn ngay, ăn dần, cấp đông, chia sẻ. Phần lớn lãng phí từ quà biếu xảy ra vì bỏ qua bước một và bước sáu.
Trái cây nhiều cùng lúc: giữ, chế biến, cấp đông
Đừng để cả thùng chín cùng nhau. Trái cây như xoài, chuối, bơ, đu đủ khi chín sinh khí làm quả bên cạnh chín nhanh hơn. Tách quả chín ra khỏi quả ương, để quả ương nơi thoáng, xa quả chín.
Quả chín đủ cho vào ngăn mát. Nhiều loại trái cây đã chín cho vào ngăn mát sẽ chậm chín thêm một thời gian, giúp bạn ăn dần.
Cấp đông phần ăn không kịp. Xoài, mít, chuối, bơ bóc vỏ, cắt miếng, dàn trên khay cho đông rồi cho vào túi kín. Dùng làm sinh tố, kem, chè. Trái cây sau rã đông thường mềm, hợp với món xay hơn ăn tươi.
Chế biến nhanh. Nấu mứt nhanh, sên với đường làm nhân, sấy nếu có thiết bị. Mứt nhà làm ít đường không giữ được lâu như mứt bán sẵn, nên cất lạnh và dùng trong thời gian ngắn.
Quả có mốc thì bỏ. Trái cây mềm có mốc nên bỏ cả quả và kiểm tra những quả sát bên, vì mốc lan rất nhanh trong thùng kín.
Mở thùng xốp ra ngay. Thùng xốp đóng kín giữ hơi nước và hơi ấm, trái cây bên trong dễ úng và chín nhũn. Mở thùng, lót giấy, bày quả ra rổ thoáng ngay khi nhận, đừng để cả thùng nguyên đai nguyên kiện chờ đến cuối tuần mới dỡ.
Bánh kẹo dịp lễ: hạn dài nhưng vẫn dễ thành thừa
Dịp lễ, Tết, Trung thu, nhiều nhà nhận cả chục hộp bánh kẹo, mứt, hạt. Những thứ này có hạn in và để được khá lâu, nên ít ai lo. Nhưng chính vì để lâu được, chúng nằm im trong tủ hết tháng này sang tháng khác, rồi đến lúc dọn tủ mới phát hiện đã quá hạn, hạt đã ôi dầu, bánh đã mềm ỉu.
Cách xử lý là kiểm kê ngay khi nhận: ghi số hộp và mốc hạn. Hộp nào hạn ngắn như bánh trung thu nhân tươi, bánh ngọt có kem thì phải ăn hoặc cho đi trong vài ngày. Hộp hạn dài như kẹo cứng, bánh quy thì giữ lại một phần vừa đủ cho nhà, phần còn lại cho đi sớm khi còn xa hạn, người nhận sẽ quý hơn nhiều so với một hộp sắp hết hạn.
Một lưu ý về tặng lại: đừng tặng lại hộp đã cận hạn, hay hộp đã mở. Nếu muốn chia sẻ, chọn những hộp còn nguyên và hạn còn dài. Với trẻ con trong nhà, bánh kẹo nhiều dễ khiến con ăn vặt sát bữa và bỏ cơm, nên cất bớt ra khỏi tầm mắt, chỉ bày ra một ít mỗi lần.
Chia sẻ khi còn tươi: cho ai và cho thế nào
Chia sẻ là cách giữ trọn giá trị của món quà khi nhà mình không dùng hết. Vài gợi ý để việc chia sẻ suôn sẻ:
- Chia sớm: cho đi ngay trong một hai ngày đầu khi đồ còn tươi đẹp, đừng đợi đến khi chín quá mới mang cho.
- Hàng xóm, đồng nghiệp, bạn bè: một túi xoài, một ít rau quê mang theo khi đi làm, gửi nhà bên cạnh thường được đón nhận vui vẻ.
- Người làm dịch vụ quen: bảo vệ toà nhà, người thu gom rác, người giao hàng hay đến, nếu họ muốn nhận.
- Đóng gói gọn: chia túi sạch, vừa một nhà dùng, để người nhận không lại rơi vào cảnh ăn không kịp.
- Nói rõ nguồn gốc: đồ nhà làm thì nói ngày làm, cách bảo quản, để người nhận biết dùng trong bao lâu.
- Không cho đồ đã có dấu hiệu hỏng: những gì nhà mình không ăn vì nghi ngờ thì cũng không cho người khác.
Một số khu dân cư có nhóm chia sẻ thực phẩm hay tủ đồ ăn chung. Nếu nơi bạn sống có, đó là kênh tốt cho đồ còn tươi, còn hạn mà nhà không dùng hết, miễn tuân theo quy định của nhóm về loại đồ được nhận.
Nói khéo với người tặng để lần sau vừa đủ
Phần lớn người tặng quà thực phẩm, nhất là cha mẹ ở quê, gửi nhiều vì thương và vì nghĩ con ở thành phố thiếu đồ ngon. Nói thẳng rằng gửi nhiều quá dễ khiến người gửi buồn. Cách nói đỡ chạm lòng hơn là nói về sức ăn và chỗ cất của nhà mình: nhà giờ ít người ăn cơm nhà, tủ lạnh nhỏ, con muốn ăn tươi nên mẹ gửi ít mà thường xuyên hơn.
Có thể gợi ý cụ thể: lần sau mẹ gửi chừng năm cân xoài thôi, con ăn hết rồi mẹ gửi tiếp; gà thì mẹ làm sạch chặt sẵn giúp con, con cấp đông được ngay. Những lời đề nghị cụ thể như vậy giúp người gửi biết cách thương con hiệu quả hơn, và món quà được ăn hết trong trạng thái ngon nhất.
Với đồng nghiệp, đối tác hay biếu quà dịp lễ, việc nói trước khó hơn. Ở đây, khâu xử lý và chia sẻ quan trọng hơn. Một lời cảm ơn kèm chia sẻ rằng cả nhà và hàng xóm cùng được thưởng thức cũng là cách đáp lễ trọn vẹn, cho thấy món quà không bị bỏ phí.
Ghi lại để biết mùa nào quà nhiều
Quà thực phẩm thường theo mùa: mùa xoài, mùa vải, mùa nhãn từ quê; Tết có bánh chưng, giò chả, mứt; Trung thu có bánh. Ghi lại vài dòng mỗi lần nhận quà lớn, gồm thời điểm, loại, lượng, phần ăn hết và phần phải bỏ, sẽ cho bạn một bức tranh rõ ràng sau một năm.
Với bức tranh đó, bạn có thể chuẩn bị trước: trước mùa xoài, dọn bớt ngăn đá để có chỗ cấp đông; trước Tết, giảm mua sắm đồ ăn vì biết sẽ được biếu nhiều; sắp đến Trung thu, chủ động nói với người thân không cần gửi bánh. Việc đi chợ của nhà trong những tuần đó cũng nên giảm tương ứng, tránh để đồ tự mua và đồ được biếu chồng lên nhau.
Ví dụ giả định: năm ngoái mùa vải nhà nhận khoảng mười cân, ăn được sáu cân, chia bốn cân cho hàng xóm khi đã chín quá. Năm nay chuẩn bị sẵn danh sách chia sẻ và chia ngay ngày đầu, phần chia đi vẫn là bốn cân nhưng là bốn cân vải còn tươi, không còn cân nào phải bỏ. Con số thay đổi không lớn, nhưng nó là khác biệt giữa món quà được thưởng thức và món quà bị đổ đi.
Câu hỏi thường gặp
Thịt gà vịt quê gửi đi xe đường dài có cấp đông lại được không?
Nếu thịt vẫn còn lạnh, có đá, mùi bình thường khi nhận thì có thể chia phần và cấp đông ngay. Nếu đá đã tan hết, thịt ấm, có mùi lạ hoặc nhớt thì không nên giữ. Khi không rõ thịt đã ở nhiệt độ ấm bao lâu, an toàn nhất là bỏ, dù tiếc tấm lòng người gửi.
Giò chả nhà làm để được bao lâu?
Giò chả nhà làm không có hạn in, thời gian giữ tuỳ cách làm và cách bảo quản. Nên hỏi người làm, cất ngăn mát ngay và dùng trong vài ngày, hoặc chia khúc cấp đông nếu muốn để lâu hơn. Có dấu hiệu nhớt, chua, đổi màu hay mùi lạ thì bỏ.
Trái cây cấp đông có mất chất không?
Cấp đông làm trái cây mềm đi sau khi rã, nên hợp để làm sinh tố, kem, chè hơn là ăn tươi. Hương vị được giữ khá tốt nếu cấp đông khi quả còn chín ngon và gói kín. Ghi ngày cấp đông và cố gắng dùng trong vài tháng để giữ chất lượng.
Tặng lại hộp bánh được biếu có bất lịch sự không?
Tặng lại không có gì sai nếu hộp còn nguyên, hạn còn dài và người nhận thật sự dùng được. Tránh tặng lại hộp đã cận hạn, đã mở hoặc hộp có thiệp ghi tên người tặng ban đầu. Chia sẻ sớm khi còn xa hạn thể hiện sự tôn trọng với cả món quà và người nhận.
Làm sao nói với bố mẹ đừng gửi nhiều đồ ăn mà không làm bố mẹ buồn?
Nói về hoàn cảnh nhà mình thay vì nói bố mẹ gửi nhiều: nhà ít người ăn cơm nhà, tủ lạnh nhỏ, con muốn ăn tươi. Đề nghị gửi ít mà thường xuyên hơn, hoặc nhờ làm sạch, chia phần sẵn. Kể lại món con đã nấu từ đồ bố mẹ gửi cũng giúp bố mẹ yên lòng.
Rau quê gửi lên bị dập nhiều thì xử lý thế nào?
Nhặt bỏ ngay phần dập nát, nhũn, có mùi, vì chúng làm hỏng phần lành xung quanh. Phần còn tốt để ráo, cất ngăn rau và dùng trong một hai ngày, ưu tiên món nấu chín. Lượng nhiều quá thì chần sơ cất hộp kín, hoặc chia cho hàng xóm ngay trong ngày.