Muốn mua thực phẩm vừa đủ cho một tuần, đừng bắt đầu từ câu nhà có mấy người; hãy bắt đầu từ câu tuần này nhà thật sự ăn ở nhà bao nhiêu suất. Một gia đình bốn người hiếm khi ăn đủ bốn người cả hai mươi mốt bữa. Có người ăn trưa ở cơ quan, con ăn bán trú, tối thứ Sáu cả nhà về ông bà, có hôm tăng ca. Mua theo con số bốn người nhân bảy ngày là gần như chắc chắn dư.
Bài này đưa ra một cách đếm suất ăn đơn giản, cách ước lượng nguyên liệu theo suất, cách trừ đồ đang có và chừa phần cho bữa đột xuất. Mọi con số khối lượng trong bài là mức tham khảo hoặc ví dụ giả định; khẩu phần thực tế tuỳ tuổi, sức ăn và thói quen của từng nhà, nên sau hai ba tuần bạn sẽ có con số riêng chính xác hơn.
Vì sao tính theo số người lại hay dư
Thói quen mua theo đầu người đến từ thời nhà nào cũng ăn đủ cả ba bữa tại nhà. Ngày nay nhịp sống đã khác: bữa sáng nhiều người ăn ngoài trên đường đi làm, bữa trưa ăn ở cơ quan hay trường học, bữa tối mới là bữa chính của cả nhà, mà bữa tối cũng có hôm vắng người. Nếu người đi chợ vẫn hình dung bốn người, ba bữa, bảy ngày, thì lượng mua có thể gấp đôi lượng thực sự được ăn.
Phần dư đó không biến mất mà đi vào tủ lạnh. Rau lá chỉ giữ tươi ngon được vài ngày, thịt cá tươi để ngăn mát chỉ khoảng một hai ngày, trái cây chín dần theo thời gian. Đến cuối tuần, chúng trở thành những món phải bỏ. Người nấu thường cảm thấy có lỗi vì không nấu kịp, trong khi lỗi thật nằm ở phép tính ngay từ lúc đi chợ.
Một lý do khác khiến mua dư là sợ thiếu. Nhiều người nghĩ thà dư còn hơn để cả nhà đói. Nỗi lo đó dễ hiểu, nhưng ở thành phố, thiếu một bữa thì nấu nhanh một món trứng, mì hay mua thêm ở cửa hàng gần nhà là xong. Thiếu thì dễ bù, dư thì khó cứu. Đổi góc nhìn này là bước đầu tiên để mua vừa đủ.
Đếm số suất ăn thật trong tuần
Cách đếm dưới đây mất khoảng mười phút vào tối trước hôm đi chợ lớn. Bạn có thể kẻ một bảng nhỏ trên giấy: hàng là ngày, cột là bữa sáng, trưa, tối.
- Hỏi lịch của từng người. Ai ăn trưa ở nhà, ai ăn ở cơ quan, con có bán trú không, có ai đi công tác, có tiệc, có hôm về ông bà.
- Điền số người ăn vào từng ô. Ví dụ giả định: bữa tối thứ Hai có bốn người, bữa trưa thứ Hai chỉ có một người ở nhà, tối thứ Sáu bằng không vì cả nhà đi ăn giỗ.
- Cộng tổng số suất. Bạn sẽ thấy con số thật thường thấp hơn hẳn phép nhân số người với hai mươi mốt bữa.
- Đánh dấu các bữa chính. Bữa tối nhiều người cần mâm cơm đủ món; bữa trưa một người có thể chỉ cần một món đơn giản hoặc phần còn lại từ tối hôm trước.
- Để trống một hai ô làm bữa linh hoạt. Đây là chỗ dành cho việc ăn hết đồ còn trong tủ, không mua nguyên liệu riêng cho các bữa này.
Sau vài tuần đếm, bạn sẽ nhận ra nhịp riêng của nhà mình, ví dụ trung bình khoảng ba mươi suất mỗi tuần thay vì tám mươi tư suất theo phép nhân. Con số này là nền cho mọi phép tính mua sắm phía sau.
Ước lượng nguyên liệu theo suất: bảng tham khảo để tự chỉnh
Bảng dưới là mức khởi điểm cho một suất người lớn trong mâm cơm gia đình kiểu Việt, chỉ để bạn có điểm bắt đầu. Trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người lao động nặng ăn khác nhau; hãy chỉnh theo nhà mình sau một hai tuần ghi chép.
| Nhóm | Mức khởi điểm mỗi suất (tham khảo) | Ghi chú khi chỉnh |
|---|---|---|
| Gạo | Khoảng 80–120 g gạo sống | Đong bằng lon hay cốc cố định để đếm dễ |
| Thịt, cá, tôm | Khoảng 80–150 g phần ăn được | Mâm nhiều món thì mỗi món ít đi |
| Rau | Khoảng 150–250 g rau sau khi nhặt | Rau muống, rau lá nhặt xong hao khá nhiều so với lúc mua |
| Trứng, đậu phụ | Khoảng 1 quả trứng hoặc nửa bìa đậu | Dùng làm món dự phòng cho bữa linh hoạt |
| Trái cây | Khoảng 1 phần cỡ một nắm tay | Mua theo số ngày ăn được trước khi chín quá |
Khi nhân lên, nhớ rằng thực phẩm sống có phần hao: rau nhặt bỏ gốc, lá già; cá bỏ đầu, vây, ruột; thịt có xương, da. Nếu bạn ghi khối lượng lúc mua và khối lượng phần ăn được một vài lần, bạn sẽ biết tỷ lệ hao thực tế của từng loại ở nơi mình mua.
Ví dụ giả định: từ ba mươi suất đến danh sách đi chợ
Giả sử tuần này nhà bạn đếm được 30 suất ăn ở nhà, trong đó 20 suất thuộc năm bữa tối đủ bốn người, 10 suất còn lại là bữa trưa lẻ và bữa sáng cuối tuần. Bạn quyết định chỉ mua nguyên liệu tươi cho bốn bữa tối, để bữa tối thứ năm và các bữa lẻ dùng đồ còn trong tủ và món trứng, đậu.
Theo mức khởi điểm, bốn bữa tối bốn người là 16 suất. Thịt cá cho mỗi suất khoảng 120 g phần ăn được, cộng lại khoảng 1,9 kg; nếu một nửa là cá nguyên con có phần hao, bạn mua tổng khoảng 2,2 đến 2,4 kg. Rau mỗi suất khoảng 200 g sau khi nhặt, 16 suất cần khoảng 3,2 kg phần ăn được, tương ứng lượng mua nhiều hơn tuỳ loại rau. Gạo thì bạn đã có trong nhà nên không mua thêm.
So với cách cũ là mua đủ cho bốn người ăn mọi bữa, danh sách này ngắn hơn hẳn. Phần chênh lệch không phải là tiền bạn tiết kiệm được ngay, vì có thể bạn vẫn mua thêm đồ cho bữa trưa ở cơ quan; nhưng nó là lượng thực phẩm không còn phải nằm chờ hỏng trong ngăn mát. Tuần sau, cân phần bỏ đi để xem con số có thật sự giảm.
Trừ đồ đang có trước khi viết danh sách
Mở tủ trước, viết danh sách sau. Nhìn ngăn mát, ngăn đá, tủ đồ khô và rổ củ quả trước khi viết. Nhiều món bị mua trùng chỉ vì người đi chợ không biết trong nhà còn.
Ghi đồ đang có vào bảng suất ăn. Nửa con gà trong ngăn đá đủ cho một bữa tối, ba quả trứng và mớ cà chua đủ cho một bữa trưa. Điền chúng vào các ô tương ứng, các ô đó không cần mua thêm.
Ưu tiên đồ gần hạn. Món nào sắp hết hạn hoặc đã mở thì xếp vào những bữa đầu tuần. Nhờ vậy, đồ mới mua không đẩy đồ cũ vào góc khuất.
Đồ khô và gia vị chỉ mua khi gần hết. Đặt mức tối thiểu cho từng thứ như còn một gói, còn nửa chai. Khi chạm mức thì ghi vào danh sách, chưa chạm thì thôi. Cách này tránh tủ bếp đầy ba chai dầu ăn đã mở.
Chừa khoảng trống cho bữa đột xuất
Kế hoạch tuần nào cũng có biến số. Thay vì mua dư để phòng, hãy giữ trong nhà một nhóm nhỏ đồ để lâu được, dùng được cho bữa nấu nhanh.
- Trứng giữ trong ngăn mát được khá lâu, nấu được nhiều món nhanh.
- Đậu phụ, đậu khô, lạc cho bữa thanh đạm hoặc bữa chay.
- Một hai phần thịt cá đã chia nhỏ trong ngăn đá, ghi ngày cấp đông, để dùng khi có khách bất ngờ.
- Rau củ chịu để như bí, bầu, cà rốt, khoai, su su giữ được lâu hơn rau lá nhiều.
- Mì, bún khô, miến cho bữa một người hoặc bữa khuya.
- Một hộp nước dùng hay sốt cà chua tự nấu đã cấp đông, chia phần nhỏ, để biến mớ rau và miếng thịt lẻ thành một bữa tử tế.
Nhóm dự phòng này nhỏ thôi, không phải kho tích trữ. Mỗi khi dùng một món, bổ sung lại vào lần đi chợ kế tiếp. Có nó, bạn yên tâm mua tươi vừa đủ mà không lo cả nhà thiếu bữa.
Khi kế hoạch thay đổi giữa tuần
Kế hoạch đẹp đến đâu cũng có lúc lệch: một bữa tiệc bất ngờ, con ốm không ăn được, người nhà đi công tác đột xuất. Khi đó, việc quan trọng là xử lý ngay nguyên liệu tươi đã mua cho bữa bị huỷ, thay vì để nó nằm chờ trong ngăn mát.
Thịt cá tươi chưa nấu kịp trong một hai ngày thì chia phần cấp đông luôn. Rau lá thì xếp lên đầu danh sách ăn của ngày hôm sau, hoặc chần sơ rồi bảo quản lạnh để nấu canh, xào trong vài ngày. Nếu bữa bị huỷ là bữa tối có nhiều món, bạn có thể dời toàn bộ sang hôm sau và gạch một ô linh hoạt khác.
Cuối tuần, nhìn lại bảng suất ăn, đánh dấu những ô đã thay đổi. Sau vài tuần, bạn sẽ thấy quy luật: có thể thứ Sáu nào cũng có người vắng, hay đầu tuần luôn ăn nhiều hơn cuối tuần. Điều chỉnh kế hoạch theo quy luật đó là cách để lượng mua ngày càng sát lượng ăn.
Ghi lại để tuần sau mua chính xác hơn
Phép tính suất ăn chỉ chính xác dần khi có số liệu thật. Một bảng ghi nhỏ sau mỗi tuần, chỉ ba cột, đủ để bạn chỉnh lượng mua cho tuần kế tiếp mà không phải đoán.
| Ghi gì | Ví dụ giả định | Dùng để chỉnh |
|---|---|---|
| Món mua mà không dùng tới | Một bó cải ngọt, nửa khay thịt | Bớt loại đó ở lần chợ lớn, chuyển sang lần chợ nhỏ |
| Bữa thiếu phải nấu thêm | Tối thứ Ba thêm món trứng | Kiểm lại mức suất của bữa đông người |
| Bữa có người vắng bất ngờ | Tối thứ Năm còn ba người | Đặt bữa đó thành bữa linh hoạt ở tuần sau |
| Phần bỏ đi cuối tuần | Khoảng 400 g rau, một bát canh | So với tuần trước xem xu hướng tăng hay giảm |
Sau khoảng bốn tuần, cột thứ nhất thường ngắn dần, vì bạn đã biết loại nào nhà mình hay mua dư. Lúc đó có thể bỏ bảng ghi, chỉ giữ thói quen đếm suất trước mỗi lần chợ lớn và mở tủ trước khi viết danh sách. Nếu một ngày nhịp sinh hoạt của gia đình thay đổi, như con vào lớp bán trú hay có người chuyển việc, hãy ghi lại thêm vài tuần để tìm nhịp mới.
Câu hỏi thường gặp
Nên đi chợ mấy lần một tuần để không bị thừa?
Với gia đình đi làm, hai lần một tuần thường là mức cân bằng: một lần lớn đầu tuần cho thịt cá, củ quả, đồ khô và một lần nhỏ giữa tuần cho rau lá, trái cây. Rau lá mua một lần cho cả bảy ngày rất dễ héo trước khi kịp nấu. Nhà gần chợ có thể đi thường xuyên hơn với lượng ít mỗi lần.
Khẩu phần trong bảng có áp dụng cho trẻ nhỏ không?
Không nên áp nguyên. Trẻ nhỏ ăn ít hơn người lớn, và nhu cầu dinh dưỡng của trẻ nên theo hướng dẫn của nhân viên y tế hay chuyên gia dinh dưỡng. Bảng trong bài chỉ để ước lượng lượng mua cho cả nhà; khi tính, bạn có thể coi một trẻ nhỏ là một phần suất người lớn và chỉnh dần theo thực tế.
Làm sao biết tỷ lệ hao của rau và cá khi mua?
Cân vài lần: cân lúc mua về, rồi cân phần còn lại sau khi nhặt rau, làm sạch cá. Lấy phần ăn được chia cho khối lượng mua là ra tỷ lệ. Mỗi loại, mỗi nơi mua có tỷ lệ khác nhau, nên tự đo vài lần sẽ chính xác hơn mọi con số chung.
Nhà có người ăn thất thường giờ giấc thì tính suất thế nào?
Với người hay thay đổi lịch, tính họ là nửa suất cho các bữa không chắc, và giữ sẵn nhóm thực phẩm dự phòng như trứng, đậu phụ, mì khô. Khi họ về ăn, nấu nhanh một món bổ sung; khi họ không về, bạn không phải bỏ nguyên một phần ăn đã chuẩn bị.
Có nên mua sẵn nhiều thịt khi đang có khuyến mãi không?
Chỉ nên khi bạn có chỗ trong ngăn đá và chia phần cấp đông ngay khi mang về. Thịt mua nhiều mà để nguyên khay trong ngăn mát thì rất dễ quá thời gian an toàn. Tính số bữa sẽ dùng trong vài tuần tới rồi mới quyết định mua bao nhiêu.
Đếm suất ăn có mất nhiều thời gian không?
Lần đầu mất khoảng mười lăm phút vì phải hỏi lịch từng người. Từ tuần thứ hai, bạn chỉ cần chỉnh những ô khác so với tuần trước, mất vài phút. Nhiều nhà dán bảng lên tủ lạnh để ai thay đổi lịch thì tự sửa, người đi chợ chỉ việc nhìn vào.