Phòng ở tầng trên cùng nhà mái bằng nóng nhất không phải vào giữa trưa mà vào chiều tối và đầu đêm, vì tấm bê tông mái hấp nhiệt suốt ngày rồi nhả dần xuống phòng sau khi nắng đã tắt. Đó cũng là lúc cả nhà vào phòng ngủ và bật điều hoà, nên tầng thượng thường là nơi máy chạy lâu nhất, tốn điện nhất.
Chống nóng mái bằng khác với mái tôn ở chỗ bạn đang đối phó với một khối bê tông nặng, có quán tính nhiệt lớn, và mọi thứ đặt thêm lên mái đều phải tính tới tải trọng và chống thấm. Bài này giúp bạn đo xem tầng trên cùng chênh với tầng dưới bao nhiêu, hiểu từng cách chống nóng làm gì, và tính thử số kWh bớt được bằng ví dụ giả định.
Vì sao tầng trên cùng nóng nhất vào buổi tối
Tấm sàn mái bê tông dày khoảng một gang tay hoạt động như một cục pin nhiệt. Ban ngày, nắng chiếu lên mặt mái, nhiệt thấm dần từ trên xuống. Vì bê tông dẫn nhiệt chậm và trữ được nhiều nhiệt, phải mất vài giờ nhiệt mới đi hết bề dày tấm mái tới mặt trần bên dưới. Kết quả là mặt trần nóng nhất vào khoảng chiều muộn đến tối, trễ so với lúc nắng gắt nhất.
Sau khi mặt trời lặn, mặt trên của mái nguội nhanh nhờ toả nhiệt lên trời, nhưng phần nhiệt đã thấm vào giữa tấm vẫn tiếp tục đi xuống. Trần phòng tầng trên cùng vì vậy ấm suốt đầu đêm, bức xạ nhiệt xuống giường ngủ. Người nằm thấy nóng dù nhiệt kế không quá cao, và thường hạ nhiệt độ cài đặt điều hoà xuống thêm vài độ.
Các tầng giữa không chịu cảnh này vì đã có tầng trên che. Đó là lý do trong cùng một nhà, điều hoà phòng tầng thượng có thể chạy gấp rưỡi, gấp đôi phòng tầng dưới cùng công suất, cùng giờ dùng. Khi muốn bớt điện mùa nóng ở nhà ống nhiều tầng, tầng trên cùng thường là nơi đáng đầu tư nhất, còn các tầng dưới chủ yếu cần che nắng cửa kính mặt tiền.
Đo chênh lệch giữa tầng trên cùng và tầng dưới
Trước khi tính chuyện làm gì trên mái, hãy có con số để biết vấn đề lớn đến đâu. Một tuần đo theo cách này là đủ:
- Đặt hai nhiệt kế giống nhau ở hai phòng có cùng hướng và cỡ, một ở tầng trên cùng, một ở tầng ngay dưới. Đặt ở giữa phòng, cao ngang người nằm trên giường.
- Ghi nhiệt độ hai phòng lúc 14 giờ, 18 giờ, 22 giờ và 6 giờ sáng khi chưa bật điều hoà. Chênh lệch lúc 22 giờ là con số quan trọng nhất, vì đó là lúc bạn đi ngủ.
- Vào khoảng 20 giờ, áp mu bàn tay lên trần hai phòng. Trần tầng trên cùng ấm rõ rệt trong khi trần tầng dưới mát là dấu hiệu nhiệt đang đi xuống từ mái.
- Nếu điều hoà hai phòng cắm qua ổ, gắn ổ cắm đo điện năng phù hợp định mức cho từng máy trong vài đêm, giữ cùng nhiệt độ cài đặt và giờ dùng, để thấy máy tầng trên tốn hơn bao nhiêu kWh. Máy đi dây thẳng vào aptomat thì đừng tự tháo đấu, chỉ so bằng nhiệt độ.
- Ghi kết quả vào sổ cùng nhiệt độ cao nhất ngoài trời mỗi ngày, để sau này so trước và sau khi chống nóng trong những ngày nóng tương đương.
Nếu chênh lệch lúc 22 giờ chỉ một độ, mái đã khá ổn và tiền nên dành cho cửa kính hay thông gió. Nếu chênh ba bốn độ trở lên, mái là thủ phạm chính và các bước dưới đây đáng cân nhắc.
Các cách chống nóng mái bằng theo nguyên lý
Mỗi cách tác động lên một khâu: chặn nắng trước khi tới bê tông, cản nhiệt đi qua, hoặc ngăn nhiệt từ trần xuống phòng. Bảng không xếp hạng vật liệu hay hãng:
| Cách làm | Nguyên lý | Ưu điểm | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Mái che hai lớp có khoảng thông gió | Che bóng cho sàn mái, gió lùa mang nhiệt đi | Hiệu quả rõ, còn có chỗ phơi đồ | Khung phải chắc, chịu gió bão, xin phép nếu cần |
| Lát lớp gạch rỗng hoặc lớp có khe khí trên sàn mái | Tạo lớp không khí cản nhiệt | Cách làm quen thuộc, đi lại được | Thêm tải trọng, phải làm trên lớp chống thấm tốt |
| Lớp vật liệu cách nhiệt dưới lớp lát | Cản dẫn nhiệt xuyên qua mái | Mỏng, nhẹ hơn gạch rỗng | Phải khô, được bảo vệ khỏi nước và nắng trực tiếp |
| Sơn phản xạ nhiệt mặt mái | Phản xạ phần lớn nắng ngay từ bề mặt | Không thêm tải, làm nhanh | Cần vệ sinh, sơn lại theo thời gian |
| Trần giả có lớp cách nhiệt bên trong phòng | Ngăn bức xạ từ trần bê tông xuống | Làm từ bên trong, không đụng mái | Giảm chiều cao phòng, chú ý an toàn cháy |
| Mái xanh, trồng cây trên mái | Đất và lá che, bay hơi làm mát | Có thêm không gian xanh | Tải trọng lớn, chống thấm kỹ, phải có kỹ sư tính |
Với nhà đang ở, hai cách thường được chọn nhiều nhất là mái che hai lớp và sơn phản xạ, vì không phải đục phá. Lát lớp gạch rỗng, lớp cách nhiệt hợp nhất khi đằng nào cũng phải làm lại chống thấm sân thượng.
Mái che hai lớp: làm sao cho thật sự mát
Phải có khoảng hở đủ cao giữa mái che và sàn mái. Khoảng hở là đường cho gió đi qua mang nhiệt dưới mái che ra ngoài. Mái che đặt quá thấp hoặc quây kín bốn phía biến thành một cái nồi hấp, sàn mái bên dưới vẫn nóng.
Để thoáng các phía đón gió. Ít nhất hai phía đối diện nên để hở hoàn toàn hoặc chỉ che bằng lưới thưa, để gió xuyên được. Phía tây có thể che thêm để chặn nắng chiều xiên vào sàn mái.
Mặt dưới mái che nên sáng màu hoặc có lớp phản xạ. Mái che bằng tôn cũng nóng lên dưới nắng. Mặt dưới sáng màu hoặc phản xạ thì bức xạ xuống sàn mái ít hơn, phần nhiệt còn lại được gió mang đi.
Khung và liên kết phải chịu được gió mạnh. Mái che trên tầng thượng đón gió lớn nhất trong nhà. Khung yếu, vít ít có thể bị tốc khi giông bão, gây nguy hiểm cho người dưới đường và nhà bên. Việc tính khung, neo xuống sàn nên để thợ có kinh nghiệm hoặc kỹ sư.
Kiểm tra quy định xây dựng trước khi làm. Tuỳ địa phương và kiểu nhà, làm mái che tầng thượng có thể phải xin phép hoặc tuân thủ chiều cao tối đa. Tra quy định hiện hành của địa phương hoặc hỏi cơ quan quản lý xây dựng để khỏi phải tháo dỡ.
Tải trọng và chống thấm: hai giới hạn không được bỏ qua
Mọi lớp đặt thêm lên mái bằng đều thêm tải trọng lên tấm sàn và dầm bên dưới. Một lớp sơn không đáng kể, nhưng một lớp gạch rỗng có vữa, một bồn nước lớn, một vườn rau trên mái có đất ẩm có thể nặng hơn nhiều so với thiết kế ban đầu của những nhà cũ. Trước khi thêm lớp nặng hoặc trồng cây trên mái, nên nhờ kỹ sư kết cấu xem hồ sơ hoặc khảo sát. Đây là chi phí nhỏ so với rủi ro nứt, võng sàn.
Giới hạn thứ hai là chống thấm. Sân thượng là nơi dễ thấm nhất của nhà ống. Nhiều cách chống nóng như lát gạch rỗng hay đặt lớp cách nhiệt sẽ phủ kín lớp chống thấm, khiến việc tìm và sửa chỗ thấm sau này rất khó. Vì vậy nguyên tắc là làm hoặc kiểm tra kỹ lớp chống thấm trước, rồi mới đặt lớp chống nóng lên trên, và giữ độ dốc thoát nước cùng các lỗ thu nước không bị bít.
Còn một điều hay bị quên: nước đọng trên mái không làm mát được lâu mà làm tăng độ ẩm, rêu mốc và nguy cơ thấm. Đổ nước lên sân thượng cho mát là cách tạm, tốn nước và hại mái. Muốn tận dụng bay hơi, cách an toàn hơn là cây trồng trong chậu có khay hứng, đặt trên sàn đã chống thấm tốt và có người chăm.
Ví dụ giả định: một phòng ngủ tầng thượng
Giả định phòng ngủ tầng trên cùng của nhà ống, điều hoà một ngựa rưỡi bật từ 21 giờ đến 6 giờ sáng. Trước khi chống nóng, những đêm sau ngày nắng khoảng 35 độ, ổ cắm đo ghi trung bình 6 kWh mỗi đêm. Sau khi làm mái che hai lớp thông gió cho phần sân thượng phía trên phòng, những đêm có điều kiện tương tự ghi trung bình 4,5 kWh. Mỗi đêm bớt khoảng 1,5 kWh.
Nếu một năm có khoảng 150 đêm dùng điều hoà như vậy, số điện bớt được là 1,5 nhân 150 bằng 225 kWh. Với đơn giá giả định 3.000 đồng mỗi kWh, đó là 675.000 đồng một năm. Đơn giá này chỉ để minh hoạ phép tính, bạn tra biểu giá điện sinh hoạt hiện hành và nhớ rằng phần điện bớt được thường rơi vào bậc giá cao nhất nhà đang dùng. Chia chi phí mái che cho số tiền bớt mỗi năm sẽ ra số năm hoàn vốn bằng tiền điện.
Con số hoàn vốn thuần tiền điện của mái che thường không ngắn, nhưng mái che còn mang lại thứ khác: sân thượng có bóng mát để phơi đồ, ngồi chơi buổi chiều, lớp chống thấm bên dưới được che nắng nên bền hơn. Khi cân nhắc, hãy cộng cả những giá trị này thay vì chỉ nhìn tiền điện, và cũng đừng quên rằng sơn phản xạ tốn ít hơn, có thể là bước thử trước.
Việc làm được ngay khi chưa sửa mái
Nếu chưa có điều kiện làm gì trên mái, vẫn có những việc giúp tầng trên cùng bớt nóng và điều hoà bớt chạy:
- Mở cửa sổ và cửa ra sân thượng từ chập tối đến sáng sớm nếu ngoài trời đã mát hơn trong phòng, để gió mang bớt nhiệt tích trong trần và tường.
- Bật quạt trần hoặc quạt đứng hướng lên trần trong một giờ trước khi ngủ để khuấy lớp khí nóng tụ sát trần.
- Dời giường xa khỏi tường hướng tây nếu tường đó hứng nắng chiều.
- Chỉ bật điều hoà khi đã đóng cửa sổ, và đặt nhiệt độ ở mức vừa đủ dễ chịu kèm quạt, thay vì hạ thật thấp ngay từ đầu.
- Dồn các việc sinh nhiệt như là quần áo, dùng máy tính chơi game lâu sang các tầng dưới vào buổi tối.
- Quét sạch bụi, lá trên sân thượng để mặt mái không thẫm màu và các lỗ thoát nước thông thoáng.
Những việc này không thay được chống nóng mái, nhưng có thể bớt vài phần mười kWh mỗi đêm. Đo trước và sau một tuần để biết nhà mình được bao nhiêu.
Câu hỏi thường gặp
Mái che hai lớp có làm tầng thượng mát hẳn như tầng dưới không?
Mái che làm sàn mái bớt hấp nắng nên trần tầng trên cùng ấm ít hơn, nhưng thường vẫn không mát bằng tầng giữa vì còn tường hứng nắng và không khí nóng từ sân thượng. Mức cải thiện tuỳ độ cao khoảng hở, độ thoáng gió và phần diện tích được che.
Lát gạch rỗng chống nóng có còn đáng làm không?
Lớp gạch rỗng hoặc lớp có khe khí vẫn là cách cản nhiệt có tác dụng, nhất là khi làm cùng dịp làm lại chống thấm sân thượng. Điều cần cân nhắc là tải trọng thêm với nhà cũ và việc sửa thấm sau này khó hơn. Nên hỏi kỹ sư về sức chịu của sàn trước khi làm.
Có nên trồng rau trên sân thượng để chống nóng?
Chậu rau, giàn cây trên sân thượng có che bóng và làm mát nhờ bay hơi, nhưng thêm tải trọng và nước tưới làm tăng nguy cơ thấm. Nên dùng chậu có khay hứng, không đổ đất trực tiếp lên sàn, kiểm tra chống thấm và hỏi kỹ sư nếu định làm vườn lớn.
Trần thạch cao dưới mái bê tông có tác dụng gì?
Trần giả tạo một lớp ngăn và khoảng không khí giữa trần bê tông nóng và phòng, nhờ vậy bức xạ xuống người giảm. Hiệu quả rõ hơn khi đặt thêm lớp cách nhiệt phía trên tấm trần. Trần cũng làm phòng thấp hơn và cần chú ý an toàn khi đi dây điện, đèn.
Tại sao bật điều hoà phòng tầng thượng lâu mới mát?
Vì máy không chỉ làm mát không khí mà còn phải bù phần nhiệt liên tục nhả xuống từ trần và tường đã hấp nắng cả ngày. Phòng càng tích nhiệt nhiều, máy càng phải chạy lâu. Mở cửa xả nhiệt lúc chập tối trước khi bật máy có thể giúp máy mát nhanh hơn.
Sơn chống nóng cho mái bằng có cần làm cả lớp chống thấm không?
Sơn phản xạ nhiệt và sơn chống thấm là hai chức năng khác nhau, có loại kết hợp có loại không. Nếu sân thượng đang thấm, cần xử lý thấm trước, rồi mới phủ lớp phản xạ. Đọc kỹ hướng dẫn của vật liệu và hỏi thợ về khả năng tương thích giữa các lớp.