Điện chiếu sáng thường chỉ chiếm phần nhỏ hoá đơn so với điều hoà hay máy nước nóng, nhưng lại là phần dễ bớt nhất: đổi bóng cũ sang LED và tận dụng ánh sáng ban ngày không đòi hỏi đổi thói quen gì lớn. Muốn làm cho đúng, bước đầu không phải là ra cửa hàng mà là đếm xem nhà có bao nhiêu bóng, mỗi bóng bao nhiêu oát, sáng bao nhiêu giờ mỗi ngày.
Bài này đi qua cách lập bảng đèn cả nhà và tính ra kWh mỗi tháng, thứ tự đổi bóng để thấy khác biệt nhanh nhất, cách đọc quang thông và nhiệt độ màu để không chọn nhầm, và cách bố trí nhà, chọn màu tường, dùng giếng trời để ban ngày không cần bật đèn mà vẫn không làm nhà nóng thêm. Ví dụ dùng số giả định và mức công suất tham khảo, tuỳ loại đèn.
Lập bảng đèn cả nhà trong nửa giờ
Cầm một tờ giấy đi một vòng quanh nhà, từ cổng, phòng khách, bếp, cầu thang đến từng phòng ngủ, nhà vệ sinh, sân thượng:
- Ghi mỗi điểm đèn một dòng: vị trí, loại bóng (sợi đốt, compact, tuýp huỳnh quang, LED), số bóng.
- Ghi công suất in trên bóng hoặc trên vỏ đèn. Bóng ở trên cao không đọc được thì ghi loại và ước theo mức thường gặp, đánh dấu để kiểm tra sau. Khi tháo bóng để đọc, tắt công tắc và chờ bóng nguội.
- Ước số giờ sáng mỗi ngày của từng đèn: đèn bếp, phòng khách buổi tối, đèn hành lang có khi sáng suốt đêm, đèn cổng bật từ chập tối tới sáng.
- Nhân công suất với số giờ để ra số oát giờ mỗi ngày, chia một nghìn ra kWh, nhân 30 ra kWh mỗi tháng.
- Sắp xếp các dòng theo kWh mỗi tháng từ cao xuống thấp. Năm dòng đầu thường chiếm phần lớn điện chiếu sáng của cả nhà.
Bảng này thường làm người ta bất ngờ: một bóng ngoài cổng sáng mười hai giờ mỗi đêm có thể tốn điện hơn cả dàn đèn trang trí phòng khách chỉ bật vài giờ. Thứ tự đổi bóng nên theo bảng này, không theo phòng nào trông cũ nhất.
Mức công suất tham khảo của các loại đèn
Để so cùng độ sáng, cần nhìn quang thông, đo bằng lumen, chứ không nhìn oát. Bảng dưới là mức tham khảo cho độ sáng tương đương, tuỳ loại và chất lượng đèn, bạn đọc thông số trên bao bì để có số chính xác:
| Loại đèn | Công suất thường gặp cho độ sáng tương đương | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bóng sợi đốt | Khoảng 60 W | Phần lớn điện thành nhiệt, ít còn bán |
| Bóng compact | Khoảng 12–15 W | Chứa thuỷ ngân, cần bỏ đúng nơi |
| Bóng LED dạng tròn | Khoảng 7–10 W | Lên sáng ngay, bật tắt nhiều không ảnh hưởng nhiều |
| Tuýp huỳnh quang dài cùng chấn lưu | Khoảng 36–45 W tính cả chấn lưu | Chấn lưu cũ cũng tiêu thụ điện |
| Tuýp LED dài thay thế | Khoảng 18–22 W | Có thể phải đấu lại máng đèn, nên nhờ thợ |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao đổi bóng sợi đốt và tuýp huỳnh quang cũ có lợi nhất. Một điểm ít người để ý: đèn tiêu thụ ít điện hơn cũng toả ít nhiệt hơn, nên trong phòng đóng kín bật điều hoà, đổi đèn còn giúp điều hoà bớt một chút việc.
Ví dụ giả định: đổi sáu bóng tuýp cũ
Giả định nhà có sáu bóng tuýp huỳnh quang cũ ở phòng khách, bếp và hành lang, mỗi bộ tiêu thụ khoảng 40 W tính cả chấn lưu, sáng trung bình năm giờ mỗi ngày. Mỗi ngày sáu bộ đèn tiêu thụ 6 nhân 40 nhân 5 bằng 1.200 Wh, tức 1,2 kWh, mỗi tháng khoảng 36 kWh. Nếu đổi sang tuýp LED khoảng 18 W cho độ sáng tương đương, mỗi ngày còn 6 nhân 18 nhân 5 bằng 540 Wh, mỗi tháng khoảng 16 kWh.
Mỗi tháng bớt khoảng 20 kWh, một năm khoảng 240 kWh. Với đơn giá giả định 3.000 đồng mỗi kWh, đó là 720.000 đồng một năm. Đơn giá thật bạn tra theo biểu giá điện sinh hoạt hiện hành của đơn vị điện lực; do tính bậc thang, kWh bớt được thường rơi vào bậc cao nhất nhà đang dùng. Chia tổng chi phí bóng mới và công thợ đấu lại máng đèn cho số tiền bớt mỗi năm để biết số năm hoàn vốn, thường ngắn hơn hẳn các hạng mục chống nóng.
Ngược lại, đổi một bóng LED cũ đã tiết kiệm sang một bóng LED mới hơn chỉ để bớt một hai oát thì gần như không đáng. Bóng đang chạy tốt cứ dùng tiếp tới khi hỏng; vứt bỏ một bóng còn tốt là một kiểu lãng phí khác.
Đọc quang thông, nhiệt độ màu và độ hoàn màu
Quang thông cho biết đèn sáng bao nhiêu. Đơn vị lumen ghi trên bao bì. Khi đổi bóng, chọn bóng mới có quang thông tương đương bóng cũ, không nhìn số oát. Phòng tối quá thì người ta lại bật thêm đèn, mất phần tiết kiệm.
Hiệu suất phát quang tính bằng lumen trên oát. Đây là con số cho biết đèn tiết kiệm đến đâu. Cùng độ sáng, đèn có chỉ số này cao hơn tiêu thụ ít điện hơn.
Nhiệt độ màu quyết định cảm giác ấm hay lạnh. Đèn khoảng 2.700–3.000 K cho ánh vàng ấm, hợp phòng ngủ, phòng khách buổi tối. Đèn khoảng 4.000 K trung tính, hợp bếp, bàn học. Đèn khoảng 6.500 K trắng xanh, sáng rõ nhưng có người thấy chói vào ban đêm. Chọn đúng màu thì không phải thay lại vì “không quen mắt”.
Độ hoàn màu ảnh hưởng tới việc nhìn màu thật. Chỉ số này cho biết màu sắc đồ vật dưới đèn có giống dưới ánh nắng không. Ở bếp, bàn trang điểm, bàn học vẽ, nên chọn đèn có chỉ số này cao.
Đèn chất lượng kém nhấp nháy và mau hỏng. Đèn quá rẻ có thể có bộ nguồn kém, nhấp nháy khó nhận ra bằng mắt nhưng gây mỏi mắt, và hỏng sớm. Hỏng sớm là phải mua lại, phần tiết kiệm điện bị ăn mất. Ưu tiên đèn có thông tin rõ ràng, có bảo hành.
Để ban ngày không phải bật đèn mà nhà không nóng thêm
Ánh sáng ban ngày là nguồn sáng miễn phí, nhưng đưa nhiều nắng vào nhà lại làm nóng, tốn điện điều hoà. Nguyên tắc là lấy ánh sáng chứ không lấy nắng chiếu thẳng. Ánh sáng khuếch tán từ bầu trời, từ mặt tường, từ cửa hướng bắc thường đủ sáng để đọc, nấu nướng mà không mang theo nhiều nhiệt như vệt nắng gắt trên sàn.
Những việc làm được ngay: mở rèm mỏng ở cửa không có nắng chiếu thẳng; lau kính cửa sổ, cửa mái định kỳ vì bụi làm tối đi rõ rệt; dời bàn học, bàn làm việc lại gần cửa sổ; sơn tường, trần màu sáng để ánh sáng được phản xạ sâu vào phòng; tránh kê tủ cao chắn ngay trước cửa sổ. Ở nhà ống, giữ giếng trời thông thoáng, không chất đồ, không phủ lưới quá dày ở những tầng không bị nắng gắt.
Những việc cần cân nhắc kỹ hơn: lợp tấm lấy sáng trên mái, mở rộng giếng trời, thay cửa đặc bằng cửa kính. Các hạng mục này đưa thêm ánh sáng nhưng cũng đưa thêm nhiệt nếu không có che chắn. Nên chọn vị trí ít nắng gắt, có lưới cắt nắng hoặc lam phía trên, và hỏi người thiết kế về cách chống nóng đi kèm. Mục tiêu là bớt điện chiếu sáng mà không phải trả lại gấp đôi ở điện điều hoà.
Vì sao hoá đơn không giảm nhiều như mong đợi
Chiếu sáng vốn chỉ là phần nhỏ của hoá đơn. Ở nhiều gia đình có điều hoà, máy nước nóng, tủ lạnh, điện chiếu sáng chỉ chiếm một phần nhỏ tổng số kWh. Đổi hết sang LED vẫn có lợi, nhưng đừng kỳ vọng hoá đơn giảm một nửa. Bảng đèn cả nhà giúp bạn biết trước mức bớt tối đa là bao nhiêu.
Đèn rẻ điện hơn thì bật lâu hơn. Khi biết đèn LED tốn ít điện, nhiều người để đèn sáng thêm ở những nơi trước đây vẫn tắt, hoặc lắp thêm đèn trang trí. Phần tiết kiệm bị dùng lại vào chỗ khác. Không sai nếu đó là nhu cầu thật, nhưng nên biết để không ngạc nhiên khi nhìn hoá đơn.
Ước sai số giờ sáng. Số giờ sáng ước lúc lập bảng thường thấp hơn thực tế, nhất là đèn hành lang, đèn bếp bật từ chiều. Ghi thử trong ba ngày giờ bật, giờ tắt của vài đèn chính sẽ cho con số sát hơn.
So hoá đơn giữa hai tháng khác mùa. Đổi đèn vào tháng nóng rồi so với tháng mát trước đó, điều hoà làm lệch hết. Muốn thấy phần chiếu sáng, đọc công tơ vào giờ tối chỉ có đèn và vài thiết bị nhỏ chạy, trước và sau khi đổi, hoặc so cùng tháng của năm trước.
Tắt đèn đúng chỗ mà không phải nhắc nhau
Thói quen tắt đèn phụ thuộc vào trí nhớ của cả nhà, nên những giải pháp không cần nhớ thường bền hơn:
- Cảm biến chuyển động cho hành lang, cầu thang, nhà vệ sinh, nhà kho: đèn tự sáng khi có người, tự tắt sau một lúc. Việc lắp cảm biến thay công tắc nên nhờ thợ điện.
- Hẹn giờ hoặc cảm biến ánh sáng cho đèn cổng, đèn sân: tự bật khi trời tối, tự tắt vào giờ đã đặt hoặc khi trời sáng, không còn cảnh đèn sáng tới trưa.
- Chia nhiều công tắc cho phòng lớn: chỉ bật dãy đèn cần dùng thay vì cả phòng.
- Đèn ngủ công suất nhỏ thay cho việc để đèn chính sáng suốt đêm ở hành lang, phòng trẻ.
- Đèn bàn, đèn đọc sách chiếu đúng chỗ cần sáng thay vì bật toàn bộ đèn trần.
- Thói quen nhỏ cho trẻ: người ra khỏi phòng sau cùng tắt đèn, nói một cách nhẹ nhàng và làm gương thay vì nhắc nhở.
Khi đổi bóng cũ, đừng vứt bóng huỳnh quang, compact vào thùng rác chung vì chúng chứa một lượng nhỏ thuỷ ngân. Gói riêng, giữ nguyên không làm vỡ và mang tới điểm thu gom rác nguy hại nếu địa phương có.
Câu hỏi thường gặp
Bật tắt đèn LED nhiều lần có làm hỏng đèn không?
Đèn LED nói chung chịu bật tắt tốt hơn đèn huỳnh quang, nên với hành lang, nhà vệ sinh dùng cảm biến, bóng LED là lựa chọn hợp. Tuổi thọ thực tế còn phụ thuộc chất lượng bộ nguồn và nhiệt độ nơi lắp; đèn đặt trong hộp kín, nóng thường mau hỏng hơn.
Có nên thay ngay mọi bóng trong nhà sang LED không?
Nên đổi trước các bóng sợi đốt, compact, tuýp huỳnh quang sáng nhiều giờ mỗi ngày, vì lợi nhất. Các bóng ít dùng như đèn kho, đèn phòng ít ở có thể chờ hỏng rồi thay. Bóng LED đang dùng tốt thì cứ dùng tiếp.
Đổi tuýp huỳnh quang sang tuýp LED có tự làm được không?
Tuỳ loại máng đèn, có khi phải tháo bỏ chấn lưu và đấu lại dây. Đây là việc có điện, nên nhờ thợ điện làm, không tự đấu nối. Nếu chỉ thay bóng cùng loại vào đui có sẵn, hãy tắt công tắc, chờ bóng nguội và đứng trên thang chắc chắn.
Đèn trang trí dây có tốn nhiều điện không?
Đèn dây LED thường có công suất nhỏ, nhưng nếu để sáng nhiều giờ mỗi đêm trong nhiều tuần, số kWh cộng lại vẫn đáng kể. Dùng hẹn giờ để đèn chỉ sáng vào buổi tối, và rút nguồn khi không dùng để tránh tiêu thụ chờ của bộ đổi nguồn.
Tấm lợp lấy sáng có làm nhà nóng hơn không?
Tấm lợp trong suốt để lọt cả ánh sáng lẫn nhiệt, nên có thể làm khu vực bên dưới nóng hơn. Chọn tấm có khả năng cản nhiệt, đặt ở chỗ ít nắng gắt, thêm lưới cắt nắng hoặc trần khuếch tán bên dưới sẽ bớt được phần nhiệt mà vẫn giữ ánh sáng.
Chọn màu tường thế nào để ban ngày đỡ bật đèn?
Tường và trần màu sáng phản xạ ánh sáng tốt, giúp ánh sáng từ cửa sổ đi sâu vào phòng. Màu tối, màu đậm hấp thụ nhiều ánh sáng, làm phòng tối hơn. Không cần trắng tuyệt đối; các tông sáng ấm hay trung tính đều giúp phòng sáng hơn rõ rệt.