Sơn chống nóng làm mái và tường bớt nóng chủ yếu bằng cách phản xạ phần lớn nắng ngay từ bề mặt, nên nó có tác dụng rõ nhất trên mặt hứng nắng trực tiếp và chưa được cách nhiệt, như mái tôn trần, mái bằng trơ bê tông, tường hướng tây. Trên một mái đã có lớp cách nhiệt tốt hay nằm trong bóng râm, lớp sơn này gần như không thêm được bao nhiêu.
Bài này giải thích cơ chế bằng lời thường, phân biệt sơn phản xạ với lời quảng cáo “sơn cách nhiệt”, nêu trường hợp nào đáng làm, trường hợp nào phí tiền, và hướng dẫn đo trước sau để biết số kWh điều hoà bớt được. Bài không so sánh sản phẩm hay hãng; khi chọn, bạn đọc thông số kỹ thuật và hướng dẫn thi công của chính vật liệu đó.
Sơn chống nóng làm việc bằng phản xạ, không phải bằng độ dày
Ánh nắng mang năng lượng ở ba vùng: tia cực tím, ánh sáng nhìn thấy và hồng ngoại gần. Một bề mặt tối màu hấp thụ phần lớn năng lượng này và nóng lên. Một bề mặt trắng hoặc sáng màu đặc biệt phản xạ được phần lớn, nên nóng lên ít hơn nhiều. Sơn chống nóng là sơn được làm để có độ phản xạ mặt trời cao, kể cả với phần hồng ngoại không nhìn thấy bằng mắt.
Chỉ số thứ hai là độ phát xạ nhiệt: khả năng bề mặt toả ngược nhiệt đã hấp thụ lên trời. Bề mặt có độ phát xạ cao nguội nhanh khi không còn nắng; kim loại trần bóng có độ phát xạ thấp nên giữ nhiệt lâu. Một số tài liệu gộp hai chỉ số thành một chỉ số tổng hợp để so sánh. Khi đọc thông số vật liệu, bạn tìm hai con số này, không tìm độ dày lớp sơn.
Vì cơ chế là phản xạ, sơn chỉ có ý nghĩa khi được phủ ở mặt ngoài hứng nắng. Lớp sơn mỏng vài phần mười milimét gần như không có khả năng cản dẫn nhiệt như một tấm xốp hay bông cách nhiệt. Những lời giới thiệu kiểu “sơn mỏng mà cách nhiệt bằng tấm dày” nên được đọc rất thận trọng, và sơn “cách nhiệt” quét bên trong phòng thì gần như không thay được việc chặn nắng bên ngoài.
Mái nào hợp, mái nào không
Hiệu quả của sơn phản xạ phụ thuộc mặt được sơn đang hấp thụ bao nhiêu nắng và có lớp nào khác cản nhiệt chưa. Bảng dưới là hướng dẫn định tính:
| Trường hợp | Mức hợp | Vì sao |
|---|---|---|
| Mái tôn trần màu đậm, không trần, không cách nhiệt | Rất hợp | Mặt mái đang hấp nhiều nắng, không có lớp nào khác cản |
| Mái bằng bê tông trơ, phòng tầng trên cùng dùng thường xuyên | Hợp | Bớt nhiệt thấm vào khối bê tông cả ngày |
| Tường hướng tây hứng nắng chiều, chưa có che chắn | Hợp | Bớt nhiệt nhả vào phòng về tối |
| Mái tôn có lớp cách nhiệt và trần tốt | Ít hợp | Phần lớn nhiệt đã bị cản, lợi ích thêm nhỏ |
| Mái nằm trong bóng nhà cao tầng bên cạnh | Không hợp | Mái ít nhận nắng trực tiếp |
| Mái che sân, mái kho không người ở | Tuỳ | Chỉ đáng nếu nhiệt từ đó lan vào phòng ở |
| Tường trong nhà, trần bên trong | Không hợp | Không có nắng để phản xạ |
Câu hỏi quyết định là phòng ngay dưới mặt sơn có bật điều hoà nhiều hay có người ở vào giờ nóng hay không. Sơn mái kho chứa đồ có thể mát hơn, nhưng không bớt được đồng tiền điện nào.
Vì sao hiệu quả giảm theo thời gian
Bụi và rêu làm bề mặt thẫm màu. Mái phẳng, mái ít dốc tích bụi, lá mục, rêu mốc. Mặt sơn trắng xám dần đi, độ phản xạ giảm. Ở đô thị nhiều bụi và vùng ẩm, mức giảm sau vài mùa có thể đáng kể. Một lần rửa mái trước mùa nắng thường khôi phục được phần lớn.
Lớp sơn lão hoá dưới nắng và mưa. Tia cực tím, nhiệt độ thay đổi ngày đêm, mưa axit làm lớp sơn phấn hoá, nứt, bong. Tuổi thọ tuỳ vật liệu và chất lượng thi công; hãy đọc khuyến cáo của nhà sản xuất về chu kỳ sơn lại và đưa vào lịch bảo dưỡng nhà.
Bề mặt chuẩn bị kém thì bong sớm. Sơn lên tôn đã gỉ, bê tông bụi bẩn hay còn ẩm, lớp sơn không bám chắc và bong từng mảng sau một mùa mưa. Phần chuẩn bị bề mặt như cạo gỉ, rửa sạch, xử lý chỗ thấm thường quyết định tuổi thọ nhiều hơn chính loại sơn.
Đi lại nhiều trên mái làm mòn. Sân thượng dùng phơi đồ, đi lại hằng ngày mòn lớp sơn ở lối đi. Có thể chỉ sơn phần ít đi lại, hoặc chọn vật liệu chịu mài mòn cho lối đi, tuỳ khuyến cáo của vật liệu.
Lớp sơn không chữa được mái dột. Sơn phản xạ không phải lúc nào cũng có chức năng chống thấm. Phủ sơn lên mái đang dột chỉ che tạm vết; nước vẫn ngấm vào, làm sơn phồng bong. Sửa dột trước, rồi mới sơn.
Đo trước và sau khi sơn
Sơn là hạng mục dễ đo vì làm xong trong một hai ngày. Làm theo trình tự này để biết lớp sơn bớt được bao nhiêu:
- Một tuần trước khi sơn, vào khoảng 14 giờ những ngày nắng, đo hoặc sờ mặt dưới mái tôn, hoặc trần bê tông, ở phòng ngay dưới. Ghi số nếu có súng đo nhiệt, hoặc ghi cảm nhận.
- Ghi nhiệt độ phòng lúc 14 giờ và 20 giờ, kèm nhiệt độ cao nhất ngoài trời theo dự báo.
- Nếu phòng có điều hoà, ghi số kWh mỗi ngày qua ổ cắm đo phù hợp định mức, hoặc qua công tơ tổng. Giữ nguyên nhiệt độ cài đặt và giờ dùng.
- Sơn theo đúng hướng dẫn thi công của vật liệu. Việc trên mái dốc, mái tôn cao nên để thợ có dây an toàn làm.
- Một tuần sau khi sơn, lặp lại đúng các phép đo trên trong những ngày nắng có nhiệt độ ngoài trời tương đương.
- Ghi chú ngày sơn vào sổ, và đặt lịch đo lại sau một năm để biết lớp sơn còn giữ được hiệu quả bao nhiêu.
Phép đo sau một năm thường bị bỏ qua nhưng rất có ích: nếu mặt dưới mái nóng lên rõ so với lúc mới sơn, đã đến lúc rửa mái hoặc sơn lại.
Ví dụ giả định: một phòng trọ dưới mái tôn
Giả định một phòng trọ khoảng 18 mét vuông dưới mái tôn màu đậm, không trần, có điều hoà một ngựa chạy từ 18 giờ đến 7 giờ sáng hôm sau. Trước khi sơn mái, những ngày nắng khoảng 35 độ, ổ đo ghi trung bình 6 kWh mỗi ngày. Sau khi phủ lớp sơn phản xạ màu trắng lên mặt mái, những ngày tương đương ghi trung bình 5 kWh. Mỗi ngày bớt khoảng 1 kWh.
Với khoảng 150 ngày nóng mỗi năm, số điện bớt được là 150 kWh. Với đơn giá giả định 3.000 đồng mỗi kWh, đó là 450.000 đồng một năm. Đơn giá điện thật bạn tra theo biểu giá sinh hoạt hiện hành; với phòng trọ, giá điện còn tuỳ thoả thuận với chủ nhà theo quy định. Mức bớt trong ví dụ không lớn vì điều hoà chạy chủ yếu ban đêm, khi mái đã hết nắng. Nếu điều hoà chạy cả buổi chiều, mức bớt sẽ cao hơn.
Ví dụ này cho thấy một điểm quan trọng: sơn phản xạ có lợi nhất cho phòng dùng vào ban ngày và chiều tối dưới mái hứng nắng. Với phòng chỉ dùng ban đêm, lợi ích đến từ việc mái và phòng bớt tích nhiệt nên đầu đêm bớt hầm, nhưng không nhiều bằng. Chia chi phí sơn cho số tiền bớt mỗi năm để biết số năm hoàn vốn, và nhớ cộng cả chi phí rửa mái, sơn lại vào phép tính dài hạn.
Đặt sơn phản xạ cạnh các cách chống nóng khác
Sơn phản xạ có ba ưu điểm khiến nó hay được chọn làm bước đầu: không phải tháo mái, không thêm tải trọng đáng kể, làm xong trong một hai ngày. Với mái tôn trần hay mái bằng trơ, đây là cách nhanh nhất để thấy phòng bên dưới bớt hầm ngay trong mùa nắng đó. Nhưng nó cũng có giới hạn rõ: chỉ xử lý phần nắng chiếu lên mặt sơn, không làm gì được với phần nhiệt đã lọt qua, và hiệu quả phụ thuộc vào việc giữ bề mặt sạch.
So với mái che hai lớp, sơn rẻ và nhẹ hơn nhưng không tạo được bóng mát cho sân thượng. So với lớp cách nhiệt hay trần, sơn không cản được nhiệt khi mặt mái đã nóng, nhưng lại không cần đụng vào bên trong nhà. So với giàn cây, sơn không cần tưới, không gây thấm do ẩm, nhưng cũng không có hiệu ứng bay hơi làm mát không khí quanh nhà. Mỗi cách có chỗ đứng riêng, và nhiều nhà kết hợp hai cách.
Một trình tự hợp lý cho mái tôn trần là: sơn phản xạ trước, đo lại; nếu phòng vẫn nóng thì thêm trần có lớp cách nhiệt và thông gió khoảng mái. Với mái bằng, sơn cũng có thể là bước thử trước khi quyết định làm mái che hai lớp, vì nếu sơn đã đủ, bạn tránh được một hạng mục lớn hơn nhiều.
Những điều cần lưu ý trước khi sơn
Trước khi quyết định, rà qua danh sách sau để tránh lãng phí và rắc rối:
- Mái dốc sáng màu có thể gây chói cho nhà cao hơn bên cạnh vào một số giờ; nên nghĩ tới hàng xóm khi chọn độ bóng.
- Với mái bằng, giữ nguyên độ dốc thoát nước và không sơn bít lỗ thu nước.
- Kiểm tra lớp sơn có tương thích với lớp chống thấm hiện có hay không, theo hướng dẫn của vật liệu.
- Màu sáng không phải màu trắng thuần vẫn có thể phản xạ tốt nếu được làm với bột màu phản xạ hồng ngoại; đọc thông số thay vì đoán bằng mắt.
- Làm việc trên mái luôn có nguy cơ ngã và say nắng; không tự leo mái tôn dốc, không làm giữa trưa.
- Gom vỏ thùng, dung môi thừa theo hướng dẫn, không đổ xuống cống.
Nếu sau khi rà danh sách bạn thấy mái thuộc nhóm “ít hợp”, khoản tiền đó nên dành cho việc khác như che nắng cửa kính hay bịt hở phòng điều hoà.
Câu hỏi thường gặp
Sơn chống nóng có thay được lớp cách nhiệt mái tôn không?
Không hoàn toàn. Sơn phản xạ giảm lượng nắng thành nhiệt ở mặt mái, còn lớp cách nhiệt cản phần nhiệt còn lại đi qua mái. Hai cách bổ sung cho nhau. Với mái tôn trần, sơn là bước nhanh và rẻ hơn; nếu vẫn nóng, thêm trần và lớp cách nhiệt bên dưới.
Sơn chống nóng màu sẫm có tác dụng không?
Có loại sơn màu được làm để phản xạ phần hồng ngoại dù màu nhìn thấy sẫm hơn, nên vẫn mát hơn sơn thường cùng màu. Tuy vậy, cùng điều kiện, bề mặt trắng hoặc rất sáng thường phản xạ tốt nhất. Hãy đọc chỉ số phản xạ mặt trời trong thông số của vật liệu.
Quét sơn chống nóng bên trong nhà có giúp gì không?
Gần như không đáng kể với chống nóng. Cơ chế của sơn phản xạ là trả nắng về trời trước khi nắng thành nhiệt, mà bên trong nhà không có nắng chiếu trực tiếp. Màu sáng bên trong chỉ giúp phòng sáng hơn, đỡ phải bật đèn.
Bao lâu cần rửa mái đã sơn một lần?
Tuỳ mức bụi và độ ẩm nơi bạn ở. Cách thực tế là quan sát: khi mặt sơn chuyển xám rõ hoặc có rêu, nên rửa. Nhiều gia đình chọn rửa một lần trước mùa nắng. Việc rửa trên mái cũng cần chú ý an toàn trơn trượt.
Sơn chống nóng tường có làm phòng mát hơn không?
Với tường hứng nắng trực tiếp, nhất là hướng tây, mặt tường sáng màu, phản xạ tốt sẽ bớt hấp nhiệt nên phòng bên trong bớt nóng về chiều tối. Tường đã có cây, nhà bên che bóng thì lợi ích ít. Che nắng bằng mành, giàn cây thường hiệu quả hơn nếu làm được.
Nhà thuê có nên tự sơn mái chống nóng?
Sơn mái là cải tạo tài sản của chủ nhà, cần thoả thuận trước. Người thuê có thể đưa số đo nhiệt độ và kWh để đề nghị chủ nhà làm, vì phòng mát hơn cũng dễ cho thuê hơn. Nếu tự bỏ tiền, nên tính xem mình ở đủ lâu để thu lại phần tiền điện bớt được.