Một phòng bật điều hoà lâu mà không mát, hoặc máy chạy ầm ầm suốt đêm không nghỉ, rất có thể đang bị hở: hơi lạnh thoát ra qua khe cửa, ô thoáng, lỗ luồn ống, còn không khí nóng ẩm bên ngoài lọt vào thay chỗ. Bịt các chỗ hở này thường tốn rất ít tiền, và là một trong những việc bớt điện điều hoà có thời gian hoàn vốn ngắn nhất.
Bài này chỉ cách dò chỗ hở bằng những thứ có sẵn trong nhà, bảng các chỗ hở hay gặp và cách bịt tương ứng, những chỗ hở “vô hình” như quạt hút nhà vệ sinh thông phòng, và điều quan trọng không kém: giữ đủ không khí trong lành, an toàn khi phòng đã kín. Ví dụ tính toán dùng số giả định để bạn thay bằng số đo của nhà mình.
Hơi lạnh thất thoát qua những đâu
Điều hoà làm hai việc: hạ nhiệt độ không khí và rút bớt hơi ẩm. Mỗi mét khối không khí nóng ẩm lọt vào phòng là một phần việc mới, máy phải làm lạnh và khử ẩm lại từ đầu. Khi phòng hở, dòng không khí ra vào diễn ra liên tục, nhất là khi trong và ngoài chênh nhiệt độ nhiều hoặc có gió. Máy vì vậy khó đạt nhiệt độ cài đặt, chạy ở công suất cao lâu hơn, và tiền điện tăng theo.
Ở nhà Việt Nam, những chỗ hở hay gặp nhất là khe dưới cửa ra vào, ô thoáng phía trên cửa hoặc trên tường của nhà xây theo kiểu cũ, khe giữa cánh cửa sổ và khung, lỗ khoan luồn ống đồng điều hoà không được trám kín, hộp kỹ thuật, lỗ ổ cắm trên tường thông sang phòng bên. Riêng nhà có trần giả, các lỗ đèn âm trần, cửa thăm trần có thể thông phòng với khoảng trần nóng phía trên.
Còn có loại hở do thói quen: cửa phòng mở ra vào liên tục, cửa sổ mở hé “cho thoáng” trong khi bật điều hoà, nhà vệ sinh trong phòng bật quạt hút cả đêm. Những chỗ này không thấy bằng mắt nhưng có thể thất thoát nhiều hơn mọi khe hở cộng lại.
Dò chỗ hở bằng những thứ có sẵn
Bạn không cần thiết bị đặc biệt. Chọn một buổi tối có gió, bật điều hoà hoặc quạt hút để tạo chênh áp, rồi làm như sau:
- Đóng hết cửa sổ, cửa ra vào của phòng. Tắt quạt trong phòng để không khí đứng yên.
- Cầm một tờ giấy ăn mỏng hoặc một dải ni lông nhẹ, di chậm dọc theo mép cửa ra vào, đặc biệt là khe dưới chân cửa, mép bản lề và mép khoá.
- Làm tương tự với từng cửa sổ, quanh khung cửa nơi tiếp giáp với tường, quanh ô thoáng, quanh lỗ ống điều hoà ở cả phía trong lẫn phía ngoài nếu tới được an toàn.
- Thấm ướt mu bàn tay và đưa gần các khe: chỗ có gió lùa sẽ thấy mát lạnh rõ trên da.
- Kiểm tra ổ cắm, công tắc trên tường giáp phòng khác hoặc giáp ngoài trời, lỗ đèn âm trần, cửa thăm trần. Chỉ quan sát và thử bằng giấy, không tháo mặt ổ cắm, công tắc.
- Đánh dấu mỗi chỗ hở bằng một mẩu băng dính giấy, ghi kích thước ước lượng để mua vật liệu bịt cho đúng.
Ban ngày, tắt đèn trong phòng và nhìn quanh mép cửa: chỗ nào lọt sáng từ ngoài vào là chỗ có khe hở. Kết hợp hai cách sẽ tìm được gần hết những chỗ đáng kể.
Chỗ hở hay gặp và cách bịt
Phần lớn các cách dưới đây tự làm được với dụng cụ đơn giản. Những chỗ dính tới điện hoặc kết cấu thì nhờ thợ:
| Chỗ hở | Cách bịt thường dùng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Khe dưới chân cửa ra vào | Nẹp chặn khe chân cửa, chổi chặn gió dán chân cửa | Để cửa vẫn đóng mở trơn, không cạ sàn |
| Khe giữa cánh cửa và khung | Gioăng cao su hoặc gioăng xốp tự dính dán vào khung | Chọn độ dày vừa khe, cửa vẫn khoá được |
| Ô thoáng phía trên cửa | Lắp tấm kính, tấm nhựa trong, hoặc cửa lật có thể đóng mở | Giữ khả năng mở lại khi cần thông gió |
| Lỗ luồn ống đồng điều hoà | Trám kín bằng vật liệu trám chuyên dùng cả trong lẫn ngoài | Phía ngoài trên cao nhờ thợ lắp máy |
| Khe khung cửa sổ với tường | Keo trám khe gốc silicon hoặc keo bọt nở | Làm sạch khe trước, cắt phần keo thừa gọn |
| Lỗ đèn âm trần, cửa thăm trần | Nhờ thợ kiểm tra và bịt kín phía trên | Không phủ vật liệu lên đèn, dây điện |
| Ổ cắm, công tắc trên tường giáp ngoài | Nhờ thợ điện kiểm tra, lắp tấm đệm kín sau mặt | Không tự tháo mặt ổ cắm khi có điện |
Ưu tiên các chỗ có gió lùa mạnh nhất khi dò bằng giấy. Một khe dưới chân cửa rộng một đốt ngón tay chạy suốt chiều ngang cửa có diện tích hở lớn hơn nhiều so với vài khe nhỏ quanh khung.
Ô thoáng và lỗ thông gió: bịt hay giữ
Ô thoáng sinh ra cho nhà không có điều hoà. Nhiều nhà xây theo kiểu cũ có ô thoáng trên cửa và trên tường để thoát khí nóng khi đóng cửa ngủ. Khi phòng đã dùng điều hoà, ô thoáng mở thường trực trở thành đường thoát hơi lạnh lớn nhất.
Cách tốt là biến ô thoáng thành cửa đóng mở được. Thay vì trát kín, lắp tấm kính lật hoặc tấm che có bản lề. Mùa nóng bật điều hoà thì đóng; mùa mát, những đêm xả nhiệt thì mở. Bạn giữ được cả hai công dụng.
Phòng có thiết bị đốt nhiên liệu không được bịt lỗ thông gió. Phòng có bếp gas, bình nóng lạnh dùng gas, lò than hay bất kỳ thiết bị đốt nào đều cần lỗ thông gió thường trực để cấp khí và thoát khí thải. Tuyệt đối không bịt các lỗ này; không đặt thiết bị đốt trong phòng ngủ kín.
Lỗ thông gió trên trần nhà vệ sinh có đường ống riêng. Lỗ này để thoát hơi ẩm và mùi, thường nối với quạt hút. Đừng bịt, nhưng có thể kiểm tra van một chiều hoặc nắp chặn để khí nóng ngoài trời không chảy ngược vào khi quạt tắt.
Giữ lại một đường cấp khí sạch. Phòng ngủ kín hoàn toàn suốt đêm với nhiều người sẽ tích khí thở ra, thấy bí, nặng đầu khi thức dậy. Mở cửa phòng một lúc trước khi ngủ và khi thức dậy, hoặc giữ một khe thông gió nhỏ có kiểm soát, là cách cân bằng giữa tiết kiệm điện và không khí trong lành.
Những chỗ hở vô hình do thói quen
Có những chỗ thất thoát không nằm ở khe cửa mà ở cách cả nhà dùng phòng:
- Nhà vệ sinh trong phòng ngủ bật quạt hút suốt đêm, rút liên tục không khí lạnh của phòng ra ngoài; nên bật quạt sau khi tắm một lúc rồi tắt, và đóng cửa nhà vệ sinh.
- Cửa phòng mở ra vào liên tục khi trẻ chơi giữa các phòng; có thể chọn một phòng chung bật điều hoà vào giờ nóng thay vì bật lẻ nhiều phòng mở cửa thông nhau.
- Cửa sổ mở hé để “đỡ ngột” trong khi bật điều hoà; nếu thấy bí, thông gió ngắn rồi đóng hẳn còn hơn mở hé cả đêm.
- Rèm cửa sổ để mở ban ngày cho nắng chiếu vào phòng sắp bật điều hoà buổi tối, làm phòng tích nhiệt từ trước.
- Quên đóng cửa phòng khi ra ngoài lúc máy vẫn chạy hẹn giờ.
- Phòng khách liền bếp không có vách: bật điều hoà phòng khách thì hơi lạnh tràn sang bếp, còn hơi nóng khi nấu tràn ngược lại. Có thể dùng rèm hoặc vách nhẹ ngăn tạm vào giờ nóng.
Những việc này không tốn tiền mua vật liệu, chỉ cần cả nhà thống nhất. Dán một mẩu giấy nhắc nhỏ cạnh công tắc điều hoà trong vài tuần đầu là đủ để thành nếp.
Đo trước và sau khi bịt hở
Bịt hở là việc nhỏ nên dễ bị bỏ qua phần đo. Nhưng chỉ cần vài đêm ghi chép là biết công sức có đáng hay không:
- Trước khi bịt, chọn ba đến năm đêm sau những ngày nắng tương đương nhau. Giữ cùng nhiệt độ cài đặt, cùng giờ bật, giờ tắt điều hoà.
- Ghi số kWh của điều hoà mỗi đêm qua ổ cắm đo có định mức phù hợp; nếu máy đi dây thẳng vào aptomat, đọc công tơ tổng lúc bật máy và lúc tắt máy, không tự tháo đấu để gắn đồng hồ.
- Ghi thêm thời gian từ lúc bật máy tới lúc phòng đạt cảm giác mát, và nhiệt độ phòng lúc nửa đêm nếu có nhiệt kế.
- Bịt các chỗ hở theo thứ tự gió lùa mạnh nhất trước, rồi lặp lại đúng các phép ghi trên trong số đêm tương đương.
- So trung bình kWh mỗi đêm và thời gian làm mát giữa hai đợt.
Nếu thời gian làm mát rút ngắn rõ mà số kWh giảm ít, có thể máy đang chạy ở chế độ duy trì phần lớn đêm và nguồn nhiệt còn lại là mái, tường. Đó là gợi ý cho bước chống nóng tiếp theo.
Ví dụ giả định: bịt hở một phòng ngủ
Giả định một phòng ngủ có ô thoáng mở trên cửa, khe chân cửa khá rộng và lỗ ống điều hoà trám sơ sài. Điều hoà một ngựa bật từ 21 giờ đến 6 giờ, ổ cắm đo ghi trung bình 5,5 kWh mỗi đêm vào những đêm sau ngày nắng khoảng 34 độ. Sau khi lắp tấm kính lật cho ô thoáng, dán nẹp chân cửa và nhờ thợ trám kín lỗ ống, những đêm tương đương ghi trung bình 4,6 kWh. Mỗi đêm bớt khoảng 0,9 kWh.
Với khoảng 150 đêm dùng điều hoà mỗi năm, số điện bớt được là 0,9 nhân 150 bằng 135 kWh. Với đơn giá giả định 3.000 đồng mỗi kWh, đó là 405.000 đồng một năm. Đơn giá thật bạn tra theo biểu giá điện sinh hoạt hiện hành. Vì chi phí vật liệu bịt hở thường thấp, thời gian hoàn vốn có thể chỉ trong một mùa nóng, ngắn hơn hẳn các hạng mục chống nóng mái hay cửa kính.
Ngoài số kWh, bạn có thể thấy những thay đổi khác: phòng mát nhanh hơn sau khi bật máy, máy chạy êm hơn vì sớm chuyển sang chế độ duy trì, phòng bớt ồn từ hành lang và bớt muỗi lọt vào qua khe. Hãy ghi lại cả những điều này, vì chúng giúp cả nhà thấy việc bịt hở đáng làm và giữ nếp đóng cửa.
Câu hỏi thường gặp
Bịt kín phòng điều hoà có gây thiếu khí không?
Phòng ở thông thường hiếm khi kín tuyệt đối, nhưng phòng nhỏ đóng kín suốt đêm với nhiều người có thể thấy bí. Thông gió ngắn trước khi ngủ và khi thức dậy, hoặc giữ một khe thông gió có kiểm soát là đủ. Không bao giờ đặt thiết bị đốt nhiên liệu trong phòng ngủ kín.
Có nên trát kín luôn ô thoáng trên cửa không?
Nên lắp tấm đóng mở được thay vì trát kín, để giữ khả năng thông gió vào mùa mát hoặc những đêm không bật điều hoà. Trát kín vĩnh viễn làm mất đường thoát khí nóng tự nhiên và có thể làm phòng ẩm, bí khi không dùng máy.
Lỗ ống điều hoà hở có cần gọi thợ không?
Phía trong phòng, nếu lỗ dễ tiếp cận, có thể trám bằng vật liệu trám chuyên dùng. Phía ngoài thường ở trên cao, cạnh ống đồng và dây điện của máy, nên nhờ thợ lắp điều hoà làm khi bảo dưỡng định kỳ để vừa an toàn vừa không làm hỏng lớp bảo ôn ống.
Rèm cửa có giúp giữ hơi lạnh không?
Rèm dày kéo kín cửa sổ vào ban đêm tạo thêm một lớp không khí giữa kính và phòng, giúp bớt trao đổi nhiệt qua kính. Rèm không bịt được khe hở khung cửa, nhưng là lớp bổ sung hữu ích, nhất là với cửa sổ kính lớn.
Tại sao phòng đã bịt hở mà điều hoà vẫn chạy nhiều?
Có thể phòng còn nguồn nhiệt lớn khác như mái nóng, tường hướng tây, cửa kính hứng nắng, hoặc máy cần vệ sinh lưới lọc, dàn lạnh. Bịt hở chỉ xử lý phần không khí lọt vào. Hãy đo lại và kiểm tra lần lượt các nguồn nhiệt khác.
Gioăng cửa dán bao lâu phải thay?
Tuỳ chất liệu và mức đóng mở, gioăng xốp thường bẹp dần và bong sau một thời gian, gioăng cao su bền hơn. Khi dò bằng giấy thấy gió lùa trở lại ở mép cửa, hoặc gioăng đã bẹp, nứt, là lúc thay. Kiểm tra mỗi năm một lần trước mùa nóng.