Phòng dưới mái tôn không cách nhiệt là nơi điều hoà tốn điện nhất trong nhà, vì mặt tôn giữa trưa nóng hơn không khí rất nhiều và bức xạ thẳng nhiệt xuống người, đồ đạc, khiến máy gần như không lúc nào được nghỉ. Chống nóng mái tôn đúng cách thường là khoản chống nóng có tác dụng rõ nhất với kiểu nhà này, nhưng chỉ khi các lớp được làm đúng nguyên lý.
Bài này không so sánh vật liệu của hãng nào. Thay vào đó, bạn sẽ hiểu ba cơ chế nhiệt đi qua mái tôn, mỗi lớp chống nóng chặn cơ chế nào, và quan trọng nhất là cách đo số kWh điều hoà trước và sau để tự biết khoản tiền bỏ ra đã quay về bao nhiêu. Ví dụ tính toán đều dùng số giả định, bạn thay bằng số đo của nhà mình.
Vì sao phòng dưới mái tôn ngốn điện đến vậy
Tôn là tấm kim loại mỏng, dẫn nhiệt rất tốt và gần như không có khả năng trữ hay cản nhiệt. Khi nắng chiếu, mặt trên của tôn nóng lên nhanh, và vì tấm mỏng, mặt dưới cũng nóng gần bằng mặt trên chỉ sau ít phút. Vào những trưa nắng gắt, mặt tôn có thể nóng hơn không khí ngoài trời vài chục độ, tuỳ màu tôn, độ cũ và gió.
Mặt dưới nóng đó phát bức xạ nhiệt xuống phòng. Đây là loại nhiệt bạn cảm thấy rõ trên da đầu, trên mặt khi đứng dưới mái, kể cả khi nhiệt kế trong phòng chưa chỉ số quá cao. Điều hoà làm mát không khí, nhưng không chặn được bức xạ từ trần, nên người trong phòng vẫn thấy nóng và có xu hướng hạ nhiệt độ cài đặt xuống thêm. Máy phải chạy nặng hơn, lâu hơn, và hoá đơn tăng theo.
Thêm một yếu tố: nhà mái tôn thường là nhà một tầng, nhà cấp bốn, phòng trọ, gác xép, tầng tum, nơi không có tầng nào phía trên che bớt. Mái chiếm phần lớn diện tích tiếp xúc với nắng. Vì vậy, với kiểu nhà này, xử lý mái thường bớt được nhiều nhiệt hơn mọi việc khác cộng lại, khác với nhà ống nhiều tầng nơi cửa kính và tường mới là chủ yếu.
Ba đường nhiệt qua mái tôn và lớp nào chặn đường nào
Bức xạ từ mặt trời xuống mặt tôn. Chặn bằng cách làm mặt trên phản xạ nhiều hơn: tôn màu sáng, sơn phản xạ nhiệt, hoặc che bóng cho mái. Phần nắng bị phản xạ ngay từ đầu thì không bao giờ thành nhiệt trong nhà.
Dẫn nhiệt xuyên qua tấm mái. Chặn bằng vật liệu cách nhiệt có nhiều túi khí nhỏ như lớp xốp, bông cách nhiệt, tôn có lớp đệm cách nhiệt. Lớp càng dày và càng khô thì cản nhiệt càng tốt; lớp bị ướt, bị ép dẹp mất phần lớn tác dụng.
Bức xạ từ mặt dưới mái xuống phòng. Chặn bằng màng phản xạ, thường là lớp nhôm mỏng, đặt sao cho mặt nhôm hướng về một khoảng không khí. Không có khoảng không khí, màng phản xạ biến thành một lớp dẫn nhiệt bình thường. Đây là lỗi lắp đặt hay gặp nhất.
Khoảng thông gió giữa mái và trần. Khi có trần, khoảng trống giữa mái và trần tích không khí nóng. Có lỗ thông gió ở chân mái và đỉnh mái, khí nóng bốc lên thoát ra, khí mát hơn vào thay, khoảng trống bớt hầm. Lỗ thông gió phải có lưới chắn côn trùng, chim, và che mưa hắt.
Trần nhà ngăn cách thêm một lớp. Trần thạch cao, trần nhựa, trần ván tạo thêm một lớp ngăn và khoảng không khí. Trần đặt thêm lớp cách nhiệt phía trên tác dụng hơn hẳn trần trần trụi. Trần cũng làm phòng nhỏ lại về thể tích, điều hoà làm mát nhanh hơn.
Đo tiền điện điều hoà trước khi chống nóng
Muốn biết khoản chống nóng có đáng không, bạn phải có số trước. Làm thế này trong khoảng hai tuần nóng:
- Chọn phòng dưới mái tôn có điều hoà dùng thường xuyên. Nếu điều hoà cắm qua ổ, có thể gắn ổ cắm đo điện năng loại chịu đủ dòng cho máy, đọc thông số định mức trên ổ trước khi cắm. Nếu điều hoà đi dây thẳng vào aptomat, đừng tự tháo dây để gắn đồng hồ đo; dùng công tơ tổng của nhà.
- Giữ nếp dùng điều hoà cố định trong thời gian đo: cùng nhiệt độ cài đặt, cùng giờ bật, giờ tắt. Thay đổi nếp dùng giữa chừng sẽ làm số liệu vô nghĩa.
- Mỗi tối đọc số kWh của ổ đo hoặc công tơ cùng một giờ, ghi kèm nhiệt độ cao nhất ngoài trời theo dự báo hôm đó.
- Nếu dùng công tơ tổng, chọn vài ngày gần như không bật điều hoà để biết phần điện nền của các thiết bị khác, rồi trừ đi để ước phần của điều hoà.
- Tính trung bình kWh mỗi ngày của điều hoà theo từng mức nhiệt độ ngoài trời, ví dụ nhóm ngày khoảng 33 độ, nhóm khoảng 36 độ.
Hai tuần số liệu này là thước đo để so sau khi chống nóng. Không có nó, bạn chỉ có cảm giác “hình như đỡ hơn”, và cảm giác rất dễ bị đánh lừa bởi một tuần trời dịu.
Ví dụ giả định: tính tiền điện trước và sau
Giả định một phòng ngủ khoảng 20 mét vuông dưới mái tôn, điều hoà một ngựa chạy từ 13 giờ đến 22 giờ. Trước khi chống nóng, những ngày ngoài trời khoảng 35 độ, ổ đo ghi trung bình 7,2 kWh mỗi ngày cho điều hoà. Sau khi làm trần có lớp cách nhiệt và mở lỗ thông gió chân mái, đỉnh mái, những ngày cũng khoảng 35 độ, ổ đo ghi trung bình 4,8 kWh. Phòng bớt khoảng 2,4 kWh mỗi ngày, tức chừng một phần ba.
Nếu một năm có khoảng 150 ngày điều hoà chạy kiểu này, số điện bớt được là 2,4 nhân 150 bằng 360 kWh. Với đơn giá giả định 3.000 đồng mỗi kWh, đó là 1.080.000 đồng một năm cho riêng phòng này. Giả định tổng chi phí làm trần và cách nhiệt cho phòng là 8 triệu đồng, thời gian hoàn vốn bằng tiền điện là 8 triệu chia 1,08 triệu, khoảng bảy năm rưỡi. Mọi con số ở đây là giả định để minh hoạ phép tính, bạn thay bằng số đo và báo giá thật của mình, và tra đơn giá điện theo biểu giá hiện hành.
Bảy năm nghe có vẻ lâu, nhưng phép tính chưa gồm những thứ khác: phòng không còn hầm lúc chiều nên có thể bật điều hoà muộn hơn, trần chắn bụi và tiếng mưa, mái tôn bớt giãn nở nhiệt nên đinh vít đỡ lỏng. Nếu nhà có hai ba phòng dưới cùng một mái, lợi ích nhân lên trong khi phần chi phí cố định như thông gió mái chỉ làm một lần.
So các cách chống nóng mái tôn theo nguyên lý
Mỗi cách chặn một phần trong ba đường nhiệt. Bảng dưới giúp bạn ghép đúng cách với tình trạng mái, không xếp hạng vật liệu của hãng nào:
| Cách làm | Chặn đường nhiệt nào | Hợp khi | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Sơn phản xạ nhiệt mặt trên | Bức xạ mặt trời | Mái còn tốt, không muốn tháo | Hiệu quả giảm khi bụi bám, cần vệ sinh định kỳ |
| Tôn có lớp cách nhiệt liền | Dẫn nhiệt qua mái | Đằng nào cũng thay mái | Lớp đệm phải khô, kín mép, không bị nước ngấm |
| Màng phản xạ dưới tôn có khoảng hở | Bức xạ mặt dưới | Mái có xà gồ, làm được khoảng hở | Mặt nhôm phải hướng về khoảng không khí |
| Trần có lớp cách nhiệt phía trên | Dẫn nhiệt và bức xạ xuống phòng | Phòng ngủ, phòng làm việc | Kết hợp lỗ thông gió khoảng mái |
| Lỗ thông gió chân mái và đỉnh mái | Khí nóng tích dưới mái | Nhà có trần hoặc gác | Lưới chắn côn trùng, che mưa hắt |
| Phun nước làm mát mái | Làm mát tạm mặt tôn | Chỉ dùng tạm thời | Tốn nước, gỉ tôn, dễ thấm; không nên dùng lâu dài |
Cách hiệu quả và bền thường là kết hợp: một lớp chặn ở mặt trên hoặc trong tấm mái, cộng trần có cách nhiệt và thông gió. Làm một lớp đơn lẻ cũng có tác dụng, nhưng đừng kỳ vọng phòng mát như tầng dưới nhà bê tông.
Ngân sách có hạn thì làm theo thứ tự nào
Không phải nhà nào cũng làm trọn gói một lần. Nếu phải chia nhỏ, thứ tự sau thường cho nhiều kWh bớt được nhất trên mỗi đồng bỏ ra:
- Kiểm tra và bịt các chỗ dột, chỗ hở ở mái trước tiên. Mọi lớp cách nhiệt đặt dưới một mái dột sớm muộn cũng ướt và hỏng, nên đây là nền của mọi việc khác.
- Mở lỗ thông gió cho khoảng mái nếu nhà đã có trần hoặc gác. Chi phí thường thấp so với các hạng mục khác, và khoảng mái bớt hầm ngay trong mùa nắng đầu tiên.
- Làm trần có lớp cách nhiệt cho phòng có điều hoà chạy nhiều giờ nhất, thường là phòng ngủ. Đây là phòng mà mỗi kWh bớt được lặp lại mỗi đêm.
- Xử lý mặt trên mái bằng sơn phản xạ hoặc che bóng nếu mái còn tốt, hoặc thay tôn có lớp cách nhiệt khi mái đã tới tuổi thay.
- Mở rộng trần cách nhiệt sang các phòng còn lại, hành lang, bếp, theo mức độ sử dụng.
Sau mỗi bước, đo lại một hai tuần theo cách đã đo lúc đầu. Có khi dừng ở bước ba đã đủ dễ chịu, phần ngân sách còn lại để dành cho việc khác trong nhà.
Lỗi khiến tiền chống nóng mái tôn đổ sông đổ biển
Những lỗi dưới đây làm mất phần lớn tác dụng mà nhìn bằng mắt khó phát hiện:
- Màng phản xạ dán sát vào tôn hoặc nằm đè lên trần, không có khoảng không khí nào phía mặt nhôm.
- Lớp cách nhiệt bị nước mưa ngấm qua lỗ vít, mép chồng tôn; vật liệu ướt dẫn nhiệt tốt hơn khô nhiều lần và còn sinh nấm mốc.
- Khoảng giữa mái và trần kín bưng, không có lỗ thoát khí nóng, nên trần lúc chiều nóng hổi dù đã có lớp cách nhiệt.
- Lỗ thông gió không có lưới, chim, chuột, côn trùng vào làm tổ, phá lớp cách nhiệt.
- Chống nóng phòng ngủ nhưng chừa hở phần mái hành lang ngay cạnh, khí nóng từ hành lang tràn vào mỗi lần mở cửa.
- Quên dây điện, đèn chạy trên trần: vật liệu cách nhiệt phủ lên dây, hộp nối có thể làm nóng dây. Việc đi lại dây điện khi đóng trần phải để thợ điện làm.
Sau khi làm xong, hãy đo lại hai tuần theo đúng cách đã đo trước. Nếu số kWh không giảm rõ, quay lại kiểm tra từng lỗi trên trước khi nghĩ tới việc làm thêm lớp mới.
Câu hỏi thường gặp
Mái tôn màu đậm và màu sáng khác nhau bao nhiêu?
Mặt sáng phản xạ nhiều nắng hơn nên nóng lên ít hơn mặt đậm cùng điều kiện. Mức chênh tuỳ màu cụ thể, độ cũ và độ bám bụi; tôn sáng màu để lâu không vệ sinh mất dần lợi thế. Nếu đằng nào cũng thay mái, chọn màu sáng là cách chống nóng gần như không tốn thêm.
Phun nước lên mái tôn có tiết kiệm điện không?
Phun nước làm mặt tôn mát đi tạm thời nhờ bay hơi, nhưng tốn nước, cần chạy bơm, làm tôn và vít nhanh gỉ, nước dễ ngấm vào mép chồng gây dột. Đổi lãng phí điện lấy lãng phí nước và hỏng mái sớm không phải giải pháp lâu dài, chỉ nên coi là cách tạm trong vài ngày nóng bất thường.
Trần nhựa có chống nóng được không?
Trần nhựa tạo thêm một lớp ngăn và khoảng không khí nên phòng bớt bức xạ trực tiếp từ mái, nhưng bản thân tấm nhựa mỏng cản nhiệt kém. Muốn hiệu quả rõ, phía trên trần nên có thêm lớp cách nhiệt và khoảng mái nên được thông gió. Kiểm tra cả yêu cầu an toàn cháy của vật liệu trần.
Có cần làm cả mái hay chỉ phần trên phòng có điều hoà?
Nếu ngân sách hạn chế, ưu tiên phần mái trên các phòng có điều hoà dùng thường xuyên, vì đó là nơi tiền điện bớt được rõ nhất. Tuy nhiên cần ngăn khoảng mái phía trên phòng đó với phần còn lại, nếu không khí nóng từ phần chưa làm sẽ lan sang.
Chống nóng mái tôn rồi có cần điều hoà công suất nhỏ hơn không?
Phòng đã chống nóng tốt cần ít công suất làm mát hơn, nên khi thay máy mới bạn có thể chọn theo nhu cầu thực tế thay vì theo phòng hầm như trước. Với máy đang có, không cần thay; máy sẽ chạy nhẹ hơn và nghỉ nhiều hơn, đó chính là phần điện bớt được.
Nhà trọ mái tôn thì người thuê làm gì được?
Người thuê nên ưu tiên các việc không đụng kết cấu: rèm cản nhiệt, quạt, đóng cửa phòng giờ nắng, mở cửa đón gió đêm. Các việc như đóng trần, làm thông gió mái nên đề nghị chủ nhà, có thể đưa số đo kWh trước và sau làm căn cứ, vì cải tạo đó làm tăng giá trị phòng cho thuê.