Gió thổi ngang qua bếp làm ngọn lửa gas ngả ra ngoài đáy nồi, phần nhiệt đó bị cuốn đi thay vì đi vào thức ăn, nên cùng một nồi nước có thể sôi chậm hơn hẳn khi quạt bật thẳng vào bếp. Nhưng cách chữa không phải đóng kín bếp: ngọn lửa cần không khí để cháy hết, khí sau khi cháy và gas nếu có rò cần đường thoát. Bài toán là chặn gió thổi vào ngọn lửa trong khi vẫn giữ cho căn bếp thông thoáng.
Bài này giúp bạn tìm nguồn gió trong bếp nhà mình, đo tác động của nó bằng một phép thử đơn giản, rồi xử lý từng nguồn theo cách không đánh đổi an toàn. Cuối bài có phần riêng cho bếp đặt ngoài ban công, hiên nhà và mùa lạnh, khi nhiều người có xu hướng đóng kín mọi cửa.
Gió lấy nhiệt khỏi nồi theo cách nào
Ngọn lửa gas nóng nhất ở phần trên lõi xanh. Bếp được thiết kế để vùng đó chạm vào đáy nồi, khí nóng sau đó lan theo đáy rồi bốc lên dọc thành nồi. Khi có gió ngang, ngọn lửa bị đẩy lệch sang một bên, một phần lửa không còn nằm dưới đáy mà liếm ra ngoài, khí nóng bị thổi đi trước khi kịp truyền nhiệt cho nồi. Phía đáy nồi bị thổi lửa ra thì nhận ít nhiệt, nồi nóng không đều.
Gió mạnh hơn còn làm ngọn lửa phập phù, lúc tạt sang trái lúc sang phải, và ở mức lửa nhỏ có thể thổi tắt hẳn một vài lỗ chia lửa hoặc cả họng bếp. Ngọn lửa tắt trong khi gas vẫn chảy là tình huống nguy hiểm, nhất là với bếp không có van an toàn tự ngắt. Vì vậy chuyện gió lùa không chỉ là chuyện tốn gas.
Có thể hình dung bằng một ví dụ giả định: nếu gió làm một nồi nước mất mười hai phút để sôi thay vì mười phút, phần gas đốt thêm là khoảng một phần năm. Áp lên mọi bữa nấu trong một mùa gió, đó có thể là vài ngày của một bình gas. Con số thật của nhà bạn phụ thuộc vào hướng bếp, tầng nhà và thói quen để quạt, nên phép thử ở mục sau quan trọng hơn mọi con số chung.
Ngoài ra, gió làm nguội mặt ngoài của nồi, đặc biệt nồi kim loại mỏng, và làm mặt nước trong nồi không đậy vung bay hơi nhanh hơn. Những thất thoát này nhỏ hơn phần ngọn lửa bị thổi lệch, nhưng cộng thêm vào.
Phép thử bật quạt và tắt quạt
Để biết gió trong bếp nhà bạn ảnh hưởng nhiều hay ít, cách nhanh nhất là đun cùng một lượng nước trong hai điều kiện và bấm giờ.
- Chọn một chiếc nồi có vung, một họng bếp và một mức lửa cố định. Đong một lít nước từ cùng một bình chứa cho cả hai lần.
- Lần một: để quạt, cửa sổ, cửa ra vào như bạn vẫn hay để khi nấu. Đậy vung, đánh lửa, bấm giờ đến khi nước sôi đều.
- Đổ nước ra, chờ nồi và bếp nguội bớt vài phút.
- Lần hai: xoay quạt sang hướng khác không thổi vào bếp (hoặc tắt quạt), khép bớt cánh cửa gần bếp nhất, nhưng vẫn để cửa khác mở cho thông thoáng. Lặp lại với một lít nước mới.
- So hai thời gian. Nếu lần một lâu hơn lần hai khoảng một phần năm trở lên, gió đang làm bếp nhà bạn tốn gas đáng kể.
- Quan sát ngọn lửa trong cả hai lần: ngọn lửa lệch, phập phù ở lần một là dấu hiệu rõ nhất.
Phép thử chỉ cho kết quả tương đối, vì gió ngoài trời thay đổi từng lúc. Nếu bếp đặt cạnh cửa sổ lớn, thử thêm vào một ngày gió mạnh và một ngày lặng để thấy khoảng dao động.
Những nguồn gió hay gặp trong bếp và cách xử lý
Mỗi nguồn gió có cách xử lý riêng. Bảng dưới đi từ dễ đến khó; hầu hết không tốn tiền.
| Nguồn gió | Dấu hiệu | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Quạt đứng, quạt treo thổi vào người nấu | Lửa ngả theo hướng quạt | Xoay quạt để gió thổi vào người từ phía bên hoặc từ trên xuống, không ngang qua mặt bếp |
| Quạt trần ngay phía trên bếp | Lửa phập phù, tạt nhiều phía | Giảm tốc độ quạt khi nấu, hoặc bật quạt ở khu ăn thay vì trên bếp |
| Cửa sổ hoặc cửa đi ngay cạnh bếp | Lửa lệch về một phía cố định, mạnh hơn khi trời gió | Khép bớt cánh gần bếp nhất, giữ cửa khác mở; rèm nhẹ chắn bớt gió ngang |
| Gió xuyên phòng do hai cửa đối diện | Gió mạnh theo luồng, lửa có thể tắt khi vặn nhỏ | Khép bớt một phía khi nấu, đủ cho không khí lưu thông nhẹ |
| Máy hút mùi bật quá mạnh khi lửa nhỏ | Ngọn lửa bị kéo lên, hơi rung | Dùng mức hút vừa với lượng khói; với hút mùi có ống thoát, hút ở mức thấp vẫn có ích |
| Bếp đặt ngoài ban công, hiên | Lửa chịu gió trời, đổi theo mùa | Xem mục riêng phía dưới |
Điểm chung của mọi cách xử lý: làm cho gió không đi ngang qua ngọn lửa, chứ không phải làm cho bếp không còn không khí. Bếp vẫn phải có ít nhất một đường cho không khí vào và ra.
Vì sao không được đóng kín bếp để đỡ gió
Ngọn lửa cần đủ không khí để cháy hết. Gas cháy hết tạo ra chủ yếu khí CO2 và hơi nước. Khi thiếu không khí, gas cháy không hết, ngọn lửa ngả vàng đỏ, sinh khí CO không màu không mùi, có thể gây ngộ độc. Bếp kín vừa nguy hiểm vừa tốn hơn vì cháy không hết.
Khí sau khi cháy phải có đường thoát. Mỗi bữa nấu thải ra một lượng hơi nước và khí cháy đáng kể. Không có đường thoát, chúng tích tụ trong phòng, làm không khí ngột ngạt, ẩm, tường bếp mau ố.
Gas rò, nếu có, cần chỗ để tan. Khí gas dùng trong gia đình nặng hơn không khí, khi rò thường đọng sát sàn và góc tủ. Bếp có cửa hoặc khe thông ở phía thấp giúp gas không tích tụ thành đám dày. Đóng kín mọi cửa là bỏ mất lớp an toàn này.
Mùi và khói thức ăn. Một căn bếp đóng kín khi rán, xào sẽ ám mùi khắp nhà, khói dầu bám vào trần và đồ đạc. Thông gió đúng cách giữ nhà sạch hơn.
Chắn gió đúng cách và những cách chắn gió không nên làm
Khi không thể thay đổi hướng gió, có thể chắn gió cục bộ quanh bếp. Nhưng có ranh giới rõ ràng giữa chắn gió an toàn và chắn gió gây nguy hiểm.
- Nên: dùng tấm chắn gió bằng vật liệu chịu nhiệt do nhà sản xuất bếp cung cấp hoặc khuyến nghị cho đúng loại bếp, đặt ở phía có gió, cách ngọn lửa một khoảng.
- Nên: để nồi có vung, đặt nồi chính giữa họng bếp để đáy nồi che kín ngọn lửa tốt hơn.
- Nên: dùng mức lửa vừa, ngọn lửa đủ khoẻ khó bị thổi tắt hơn lửa quá nhỏ.
- Không nên: quây kín bếp bằng bìa giấy, ván gỗ, tấm nhựa hay vật dễ cháy, dù chỉ một phía.
- Không nên: quây kín bếp gas mini dùng bình gas mini lắp liền. Nhiệt bị giữ lại có thể làm nóng bình gas mini, gây nguy cơ nổ. Bếp mini chỉ dùng nồi đúng cỡ khuyến nghị, nơi thoáng.
- Không nên: đặt vật chắn che các lỗ thông gió của tủ bếp chứa bình gas, hoặc đặt bình gas vào chỗ kín để tránh gió.
- Không nên: tự chế lại kiềng, tự kê nồi cao lên bằng vật lạ để tránh gió.
Nếu bếp nhà bạn hay bị gió đến mức lửa thường tắt khi vặn nhỏ, hãy cân nhắc chuyển vị trí bếp hoặc nhờ thợ có chuyên môn tư vấn. Việc dời bếp kéo theo dời dây dẫn và bình gas, là việc của thợ chứ không phải việc tự làm.
Bếp ngoài ban công, hiên nhà và góc nấu ngoài trời
Ở nhiều căn hộ nhỏ và nhà phố, bếp gas được đặt ngoài lô gia, ban công hoặc hiên sau để thoáng khói. Thông thoáng thì tốt cho an toàn, nhưng gió trời làm ngọn lửa chịu ảnh hưởng nhiều hơn hẳn trong nhà, đặc biệt ở tầng cao và những tháng gió mùa. Những nhà này thường thấy bình gas hết nhanh hơn vào mùa gió.
Một vài điều chỉnh hợp lý: đặt bếp ở góc khuất gió nhất của ban công, mặt bếp quay sao cho người nấu đứng chắn phía có gió; dùng nồi có vung và họng bếp vừa đáy nồi; tránh nấu lửa nhỏ liu riu lâu ngoài trời vì dễ bị thổi tắt, những món đó chuyển sang nồi áp suất điện hoặc ủ nhiệt trong nhà. Khung kính hay rèm chắn nắng gió cho ban công cũng có tác dụng, miễn là vẫn để hở đủ cho không khí lưu thông.
Bình gas đặt ngoài trời cần tránh nắng chiếu trực tiếp kéo dài và tránh mưa hắt vào van. Mọi việc lắp đặt, dời bình, thay dây ở vị trí ngoài trời nên do thợ làm, vì dây dẫn dưới nắng mưa chai nhanh hơn trong nhà và cần kiểm tra thường xuyên hơn.
Mùa lạnh: không đóng kín, không dùng bếp gas để sưởi
Khi trời lạnh, nhiều gia đình ở miền Bắc và vùng núi có xu hướng đóng kín mọi cửa, có khi bật bếp gas để sưởi ấm phòng hoặc hong đồ. Đây là thói quen nguy hiểm. Bếp gas trong phòng kín tiêu thụ dần không khí, ngọn lửa chuyển sang cháy không hết và sinh khí CO. Khí CO không màu không mùi, người hít phải có thể đau đầu, chóng mặt, buồn ngủ rồi ngất mà không nhận ra mình đang bị ngộ độc.
Bếp gas chỉ dùng để nấu. Khi nấu trong mùa lạnh, vẫn giữ ít nhất một cửa sổ hay ô thoáng hé mở, bật máy hút mùi có ống thoát nếu có. Chắn gió thổi vào ngọn lửa bằng cách khép bớt cánh cửa gần bếp, không bằng cách bịt kín cả phòng. Muốn sưởi ấm thì dùng thiết bị sưởi được thiết kế cho mục đích đó, theo hướng dẫn an toàn của nhà sản xuất.
Nếu thấy ai trong nhà đau đầu, buồn nôn, lơ mơ khi ở trong bếp kín đang có bếp gas cháy, tắt bếp, khoá van, mở hết cửa, đưa người ra chỗ thoáng và gọi cấp cứu 115. Nếu kèm mùi gas, gọi cứu hoả 114 và không bật tắt điện.
Câu hỏi thường gặp
Quạt thổi vào bếp gas có làm tốn gas không?
Có, khi gió thổi ngang qua ngọn lửa làm lửa ngả ra ngoài đáy nồi. Phép thử đun một lít nước khi bật và tắt quạt sẽ cho bạn thấy mức chênh. Xoay quạt để gió không đi ngang mặt bếp là đủ.
Có nên đóng kín cửa bếp khi nấu cho đỡ gió?
Không. Ngọn lửa cần không khí để cháy hết, khí cháy và gas nếu rò cần đường thoát. Chỉ khép bớt cánh cửa gần bếp nhất, vẫn giữ cửa khác mở cho thông thoáng.
Có nên dùng tấm chắn gió quanh bếp gas mini?
Không nên quây kín bếp gas mini có bình lắp liền, vì nhiệt bị giữ lại có thể làm nóng bình gas mini và gây nguy hiểm. Dùng bếp mini ở nơi thoáng, nồi đúng cỡ khuyến nghị và không che chắn bình.
Bếp đặt ngoài ban công bị gió thì làm thế nào?
Đặt bếp ở góc khuất gió, dùng nồi có vung và họng vừa đáy nồi, tránh ninh lửa nhỏ lâu ngoài trời. Việc dời bếp, dời bình và thay dây ở vị trí ngoài trời nên để thợ làm.
Dùng bếp gas để sưởi ấm phòng có được không?
Không. Bếp gas trong phòng kín có thể cháy không hết và sinh khí CO không màu không mùi, gây ngộ độc. Bếp gas chỉ dùng để nấu; sưởi ấm bằng thiết bị dành cho việc đó.
Máy hút mùi có làm ngọn lửa bị kéo lệch không?
Khi bật quá mạnh trong lúc lửa nhỏ, ngọn lửa có thể bị kéo lên và rung. Dùng mức hút vừa với lượng khói; với máy có ống thoát ra ngoài, mức thấp vẫn giúp thoát khí cháy và mùi.