Với cùng một lượng thức ăn, bếp từ thường đưa được khoảng 80–90% điện năng vào nồi, còn bếp gas chỉ khoảng 35–45% nhiệt lượng của gas, nên bếp từ hay rẻ hơn mỗi bữa — nhưng kết luận cho nhà bạn còn tuỳ tỉ lệ giữa giá gas và giá điện ở bậc thang nhà mình đang dùng. Không có câu trả lời đúng cho mọi nơi, mọi tháng; có một phép tính mà ai cũng làm được trong mười phút.
Bài này đưa ra phép tính đó, kèm một ngưỡng đơn giản để bạn tự so mỗi khi giá thay đổi. Mọi đơn giá gas và điện dưới đây là số giả định để minh hoạ, không phải giá hiện hành. Khi áp dụng, bạn thay bằng giá trên hoá đơn điện và giá bình gas thực trả gần nhất. Bài không bàn chuyện chọn mua bếp nào hay hãng nào, chỉ bàn tiền năng lượng.
Câu hỏi đúng: bao nhiêu tiền cho một phần nhiệt đi vào nồi
So bếp gas với bếp từ bằng cách so "một bình gas" với "một tháng tiền điện" sẽ dễ sai, vì hai bên đo bằng đơn vị khác nhau. Cách so công bằng là quy về cùng một thứ: số tiền để đưa một kWh nhiệt vào trong nồi. Thức ăn chín là nhờ phần nhiệt đi vào nồi, còn phần nhiệt toả ra xung quanh, liếm lên thành nồi, làm nóng không khí trong bếp thì bạn vẫn phải trả tiền nhưng không dùng được.
Tỉ lệ nhiệt đi vào nồi so với năng lượng bỏ ra gọi là hiệu suất. Bếp gas để lửa hở dưới đáy nồi, nhiều nhiệt thoát theo khí nóng bay lên quanh nồi, nên hiệu suất thấp. Bếp từ làm nóng chính đáy nồi bằng từ trường, gần như không có ngọn lửa hay mặt nóng thừa, nên hiệu suất cao. Bếp hồng ngoại nằm giữa: mặt kính nóng lên trước rồi truyền sang nồi, mất một phần nhiệt ra xung quanh và giữ nhiệt lại trong kính sau khi tắt.
Các con số hiệu suất phổ biến được nêu trong tài liệu kỹ thuật dao động theo cách đo và theo từng máy. Trong bài, hiệu suất chỉ dùng làm mức tham khảo có làm tròn; chênh vài phần trăm không làm thay đổi kết luận chung.
Hiệu suất tham khảo của từng loại bếp
Bảng dưới là mức tham khảo hay được dùng khi so bếp gia đình. Con số thực tế của bếp nhà bạn tuỳ đời máy, cỡ nồi, tình trạng đầu đốt và cách nấu.
| Loại bếp | Hiệu suất tham khảo | Phần nhiệt thất thoát chủ yếu | Dùng trong phép tính bài này |
|---|---|---|---|
| Bếp gas | khoảng 35–45% | Khí nóng bay quanh thành nồi, lửa vượt mép đáy, gió lùa | 40% |
| Bếp hồng ngoại | khoảng 55–70%, tuỳ máy | Mặt kính nóng toả nhiệt ra ngoài, nhiệt dư sau khi tắt | không dùng |
| Bếp từ | khoảng 80–90% | Một phần nhỏ thành nhiệt ở mạch điện và mặt kính | 85% |
| Ấm siêu tốc (chỉ để đun nước) | khoảng 80–90% | Vỏ ấm toả nhiệt | nhắc ở mục sau |
Nhiệt lượng của khí hoá lỏng dùng trong phép tính là khoảng 12,8 kWh cho mỗi kg, làm tròn từ giá trị nhiệt trị thường dùng. Đây là điểm khởi đầu để đổi tiền gas ra tiền cho mỗi kWh nhiệt.
Tính thử cho một tháng với đơn giá giả định
Ví dụ giả định cho một gia đình nấu ở nhà mỗi ngày. Đơn giá: gas 40.000 đồng mỗi kg, điện 3.000 đồng mỗi kWh. Cả hai con số chỉ để minh hoạ.
- Tiền một kWh nhiệt vào nồi bằng bếp gas: 1 kg gas cho khoảng 12,8 kWh nhiệt, hiệu suất 40% thì vào nồi khoảng 5,1 kWh. Vậy mỗi kWh vào nồi tốn 40.000 ÷ 5,1 ≈ 7.800 đồng.
- Tiền một kWh nhiệt vào nồi bằng bếp từ: mỗi kWh điện, hiệu suất 85%, vào nồi 0,85 kWh. Vậy mỗi kWh vào nồi tốn 3.000 ÷ 0,85 ≈ 3.500 đồng.
- Ước lượng nhiệt nhà bạn cần mỗi tháng từ sổ thay bình gas. Giả sử một bình 12 kg kéo dài 50 ngày: 12 × 12,8 × 40% ≈ 61 kWh vào nồi trong 50 ngày, tức khoảng 37 kWh mỗi tháng.
- Nếu nấu toàn bộ bằng bếp gas: 37 × 7.800 ≈ 289.000 đồng mỗi tháng.
- Nếu nấu toàn bộ bằng bếp từ: cần khoảng 37 ÷ 0,85 ≈ 44 kWh điện, tức 44 × 3.000 = 132.000 đồng mỗi tháng.
- Chênh lệch trong ví dụ giả định này khoảng 157.000 đồng mỗi tháng nghiêng về bếp từ, với điều kiện 44 kWh điện thêm vào được tính đúng đơn giá 3.000 đồng. Điều kiện đó chưa chắc đúng, xem mục bậc thang ngay dưới.
Từ hai bước đầu có thể rút ra một ngưỡng nhanh: với hiệu suất giả định như trên, bếp từ rẻ hơn khi giá một kWh điện thấp hơn khoảng 0,166 lần giá một kg gas. Gas 40.000 đồng mỗi kg thì ngưỡng là khoảng 6.600 đồng mỗi kWh. Khi giá thật thay đổi, bạn chỉ cần nhân lại phép này.
Bậc thang giá điện: kWh thêm vào rơi ở bậc nào
Điện sinh hoạt ở Việt Nam tính theo bậc thang: những kWh đầu tiên trong tháng giá thấp, dùng càng nhiều thì những kWh sau càng đắt. Cấu trúc bậc và đơn giá từng bậc có thể được điều chỉnh, nên bạn tra biểu giá hiện hành của đơn vị điện lực và xem lại hoá đơn của chính mình. Điều cần hiểu là nguyên lý: khi chuyển nấu từ gas sang điện, khoảng 40–50 kWh mỗi tháng trong ví dụ trên sẽ cộng vào cuối hoá đơn, tức rơi vào bậc cao nhất mà nhà bạn đang chạm tới, thậm chí đẩy lên bậc kế tiếp.
Vì thế khi tính, dùng đơn giá của bậc cao nhất trên hoá đơn gần đây, không dùng giá bình quân cả tháng. Nhà dùng ít điện, đang ở bậc thấp, chuyển sang bếp từ thường lợi rõ. Nhà đã dùng nhiều điều hoà, máy nước nóng, đang ở bậc cao, phần lợi thu hẹp lại, nhưng với hiệu suất chênh nhau gấp đôi, bếp từ thường vẫn rẻ hơn trừ khi giá điện bậc cao vượt ngưỡng tính ở trên.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: tiền điện có thêm thuế giá trị gia tăng trên hoá đơn, còn giá bình gas bạn trả thường đã gồm thuế. Khi so, hãy so tiền thực trả của cả hai bên.
Những chi phí không nằm trên hoá đơn khi đổi bếp
Nồi chảo phải hợp với bếp từ. Bếp từ chỉ làm nóng nồi có đáy nhiễm từ, thử bằng cách đặt nam châm vào đáy, hút chặt là dùng được. Nồi nhôm, nồi đất, nồi thuỷ tinh thường không dùng được. Nếu phải thay nhiều nồi, khoản này cộng vào chi phí đổi bếp.
Đường điện có thể cần nâng cấp. Bếp từ đôi khi chạy cả hai vùng có thể kéo công suất lớn. Nhà cũ, dây nhỏ, cầu dao chung với điều hoà và máy nước nóng thì nên nhờ thợ điện có chuyên môn kiểm tra và đi đường dây riêng nếu cần. Không tự đấu nối hay dùng ổ cắm kéo dài cho bếp công suất lớn.
Thói quen nấu thay đổi. Bếp từ nóng rất nhanh và không có ngọn lửa để nhìn, người quen bếp gas mất vài tuần mới căn được mức nhiệt. Những món xào cần lắc chảo, chảo đáy tròn, nướng trực tiếp trên lửa không hợp bếp từ. Nhiều nhà giữ một họng gas nhỏ cho các món này.
Mất điện thì không nấu được. Ở nơi hay cắt điện, chuyển hẳn sang bếp từ có thể bất tiện. Cách giữ cả hai loại bếp là phổ biến.
Tính thời gian thu lại tiền. Lấy tổng chi phí đổi (bếp, nồi, công thợ đi dây) chia cho phần tiền bớt được mỗi tháng. Với ví dụ giả định bớt khoảng 150.000 đồng mỗi tháng, cứ mỗi một triệu đồng bỏ ra cần gần bảy tháng để thu lại. Bạn tự điền chi phí thật của mình để ra con số tháng.
Không cần chọn một: chia việc cho từng bếp
Thay vì đặt câu hỏi gas hay từ, nhiều nhà tiết kiệm được nhiều hơn khi chia việc theo thế mạnh của mỗi thiết bị. Một vài gợi ý dựa trên hiệu suất và thói quen nấu kiểu Việt.
- Đun nước sôi (pha sữa, nấu mì, trụng rau): ấm siêu tốc hiệu suất cao, đun đúng lượng cần dùng.
- Luộc, hầm, nấu canh lượng vừa: bếp từ hoặc nồi áp suất điện, đậy vung.
- Xào lửa lớn, chảo đáy tròn, món cần táp lửa: họng gas nhỏ, lửa vừa đáy chảo.
- Món ninh rất lâu: nồi áp suất hoặc nồi ủ để rút giờ đun, bếp nào cũng lợi.
- Cơm: nồi cơm điện thường đã tối ưu cho đúng việc này.
- Hâm lại một phần nhỏ: lò vi sóng cho phần ăn riêng thường đỡ hơn hâm cả nồi trên bếp.
Chia việc như vậy thì bình gas kéo dài hơn hẳn, trong khi điện tăng không nhiều vì phần được chuyển sang điện là những việc thiết bị điện làm hiệu quả nhất.
Đo thật thay vì tin phép tính
Phép tính trên cho thấy hướng, còn con số thật chỉ có khi đo. Cách đo đơn giản: chọn hai tuần, đọc chỉ số công tơ điện vào ngày bắt đầu và ngày kết thúc, đồng thời ghi ngày lắp bình gas trong sổ. Hai tuần đầu nấu như cũ. Hai tuần sau chuyển một nhóm việc, chẳng hạn toàn bộ việc đun nước và luộc, sang thiết bị điện. So số kWh tăng thêm với số ngày bình gas kéo dài thêm.
Khi đọc công tơ, nhớ rằng những thứ khác cũng thay đổi theo tuần: thời tiết nóng lên thì điều hoà chạy nhiều hơn, làm phần điện tăng không chỉ do bếp. Nếu có ổ cắm đo điện năng, cắm riêng cho ấm siêu tốc hoặc bếp từ đơn sẽ có số sạch hơn; bếp từ âm lắp cố định thì không cắm qua ổ đo được và không nên tự can thiệp vào dây.
Sau một tháng thử, bạn sẽ có câu trả lời cho chính nhà mình với giá thật, chứ không phải ví dụ giả định. Mỗi khi giá gas hoặc biểu giá điện thay đổi, chỉ cần nhân lại ngưỡng 0,166 với giá gas mới để biết lựa chọn của mình có còn đúng.
Câu hỏi thường gặp
Bếp từ có chắc chắn rẻ hơn bếp gas không?
Không chắc trong mọi trường hợp. Với hiệu suất tham khảo, bếp từ rẻ hơn khi giá một kWh điện ở bậc cao nhất nhà bạn đang dùng thấp hơn khoảng 0,166 lần giá một kg gas. Thay giá thật vào phép tính để biết.
Vì sao phải dùng giá điện bậc cao nhất để so?
Vì điện sinh hoạt tính bậc thang, phần kWh do bếp từ thêm vào nằm ở cuối hoá đơn, tức chịu giá của bậc cao nhất nhà bạn chạm tới. Dùng giá bình quân sẽ làm bếp từ trông rẻ hơn thực tế.
Bếp hồng ngoại có tiết kiệm bằng bếp từ không?
Thường không bằng. Bếp hồng ngoại làm nóng mặt kính trước rồi mới truyền sang nồi nên thất thoát nhiều hơn, hiệu suất tham khảo thấp hơn bếp từ nhưng cao hơn bếp gas. Ưu điểm là dùng được nhiều loại nồi.
Đổi sang bếp từ có cần đi lại dây điện không?
Tuỳ công suất bếp và tình trạng đường dây nhà bạn. Bếp công suất lớn nên có đường dây và cầu dao phù hợp; nhờ thợ điện có chuyên môn kiểm tra, không tự đấu nối hay cắm qua ổ kéo dài.
Giữ cả bếp gas và bếp từ có lãng phí không?
Không nếu chia việc hợp lý: bếp từ và ấm điện cho đun nước, luộc, nấu canh; họng gas nhỏ cho món xào lửa lớn. Cách này thường giúp bình gas kéo dài hơn nhiều mà điện tăng không đáng kể.
Tính thời gian thu lại tiền khi đổi bếp thế nào?
Lấy tổng chi phí đổi gồm bếp, nồi mới, công thợ chia cho phần tiền năng lượng bớt được mỗi tháng sau khi đo thật. Kết quả là số tháng cần để khoản bỏ ra tự trả lại.