LangPhi.comLãng Phí
Thói quen tiết kiệm cả nhà

Dạy trẻ tiết kiệm điện nước: giải thích cho con hiểu thay vì ra lệnh tắt đèn

Cách nói chuyện với con về điện, nước theo từng độ tuổi: giải thích nguồn gốc, trò chơi đo thử, xử lý khi con quên, và vì sao không nên doạ hay bắt con thấy có lỗi.

Small child on a wooden step stool turning off a bathroom tap while a parent kneels beside, both seen from behind, tiled bathroom in a Cần Thơ home, morning light

Trẻ giữ thói quen tắt đèn, khoá vòi lâu hơn khi con hiểu điện và nước từ đâu đến, chứ không chỉ vì bị nhắc. Một đứa trẻ năm tuổi chưa hiểu hoá đơn, nhưng hiểu được rằng nước chảy ra từ vòi đã phải đi một quãng đường dài qua nhà máy và đường ống, và nếu để chảy hoài thì bồn sẽ cạn. Một đứa trẻ mười tuổi có thể tự đọc công tơ và thấy con số nhảy nhanh hơn khi cả nhà bật điều hoà.

Bài này gợi ý cách giải thích theo từng độ tuổi, vài trò chơi đo thử cho con tự thấy, cách phản ứng khi con quên, và những điều nên tránh như doạ dẫm hay làm con thấy có lỗi. Mục tiêu không phải là một đứa trẻ sợ bật đèn, mà là một đứa trẻ biết dùng vừa đủ.

Vì sao lệnh "tắt đèn đi" ít tác dụng lâu dài

Một câu ra lệnh giải quyết được chiếc đèn trước mặt, nhưng không cho con lý do để tự làm lần sau. Trẻ làm theo vì người lớn đang nhìn, và quên ngay khi người lớn đi khỏi. Nhắc đi nhắc lại một mệnh lệnh mà không giải thích còn khiến con nghe như tiếng ồn nền, giống tiếng xe ngoài đường: có đó nhưng không ai để ý.

Trẻ con học tốt nhất qua những gì chạm được, thấy được. Điện và nước lại vô hình theo cách riêng: điện không nhìn thấy, nước thì có vẻ không bao giờ hết vì cứ mở vòi là có. Việc của bố mẹ là làm cho hai thứ ấy trở nên "nhìn thấy được" với con, qua câu chuyện, qua con số, qua một chiếc xô đầy nước.

Một lý do khác khiến lệnh ít tác dụng là trẻ nhận ra người lớn không làm như mình nói. Nếu bố để tivi chạy trong khi lướt điện thoại, lời nhắc con tắt đèn phòng học sẽ nhẹ đi rất nhiều. Trước khi dạy con, cả nhà nên thống nhất vài việc chính và người lớn làm trước.

Giải thích theo từng độ tuổi

Cùng một chuyện, cách nói cần khác nhau theo tuổi. Bảng dưới gợi ý cách giải thích và một việc con có thể làm ngay sau khi hiểu. Đừng cố nói hết trong một lần; chọn một ý, nói ngắn, rồi để con làm.

TuổiCách giải thíchViệc con làm được
3–5 tuổiNước trong vòi đi từ sông, qua nhà máy làm sạch rồi theo ống dài về nhà mình. Đèn sáng nhờ điện chạy theo dây từ rất xa tới. Mình dùng vừa đủ để nhà khác cũng có.Khoá vòi khi đánh răng, bấm tắt đèn khi rời phòng cùng bố mẹ
6–8 tuổiNhà mình có một chiếc đồng hồ đếm điện và một chiếc đếm nước. Bật càng nhiều, đồng hồ quay càng nhanh. Mỗi tháng nhà mình trả tiền theo số đồng hồ đếm được.Cùng bố mẹ đọc số đồng hồ mỗi tuần, rà đèn quạt trước khi ra khỏi nhà
9–12 tuổiThiết bị nào làm nóng hoặc làm lạnh (bình nóng lạnh, điều hoà, bàn là) thường tốn điện nhiều hơn hẳn thiết bị chỉ phát sáng hay phát tiếng. Có thể tính thử bằng công suất nhân thời gian.Giữ một trạm trong nhà, tự ghi số và so tuần này với tuần trước
13 tuổi trở lênĐiện ở nước ta phần lớn sản xuất từ than, khí, thuỷ điện và nguồn tái tạo; nước sạch cần năng lượng để bơm, xử lý. Dùng bớt vừa đỡ tiền nhà mình vừa bớt tải cho hệ thống chung.Cùng bố mẹ đọc hoá đơn, đề xuất việc cả nhà nên thử trong tháng tới

Với trẻ lớn, hãy mời con tự tìm hiểu thêm và kể lại cho cả nhà. Một đứa trẻ tự đi hỏi xem điều hoà dùng bao nhiêu điện thường nhớ lâu hơn nhiều so với khi nghe bố mẹ nói. Những con số công suất ghi trên thiết bị là chỗ bắt đầu tốt: phần lớn thiết bị có nhãn ghi công suất bằng oát (W) ở mặt sau hoặc dưới đáy.

Ba trò chơi đo thử cho con tự thấy

Trẻ tin điều mình tự thấy hơn điều được kể. Ba trò dưới đây làm được trong một buổi cuối tuần, không cần mua gì, và đều có người lớn đi cùng.

  1. Xô nước đánh răng. Đặt một chiếc chậu dưới vòi, để con đánh răng như thường lệ mà vòi vẫn chảy, rồi xem lượng nước trong chậu. Lần sau, khoá vòi khi chải răng và chỉ mở lúc súc miệng, so hai chậu. Phần nước dư dùng để tưới cây hoặc lau nhà, để con thấy nước không bị đổ đi phí.
  2. Đọc đồng hồ trước và sau. Ghi số công tơ điện lúc 7 giờ tối, cả nhà sinh hoạt bình thường một tiếng, rồi ghi lại. Hôm sau lặp lại, lần này tắt các đèn và thiết bị không dùng. Con trừ hai số và tự so. Chênh lệch có thể nhỏ, nhưng con thấy được rằng việc mình làm có tác động thật.
  3. Truy tìm đèn sáng một mình. Trước giờ ngủ, cho con đi một vòng cùng bố hoặc mẹ đếm xem có bao nhiêu đèn, quạt đang chạy mà không ai dùng. Không ghi tên ai đã để quên, chỉ đếm số thiết bị. Sau một tuần, con thường tự thấy con số giảm dần.
  4. Kết thúc mỗi trò bằng một câu hỏi mở: con thấy gì, con nghĩ nhà mình nên làm gì tiếp. Để con đề xuất trước, người lớn bổ sung sau.

Khi chơi trò đọc đồng hồ, người lớn đọc số ở công tơ đặt cao hoặc trong hộp điện, trẻ chỉ ghi lại. Không để con tự mở hộp điện hay chạm vào dây dẫn.

Khi con quên: phản ứng sao cho con vẫn muốn cố gắng

Coi việc quên là chuyện thường. Trẻ quên tắt đèn không phải vì hư mà vì não bộ đang lớn và có quá nhiều thứ cần chú ý. Người lớn cũng quên. Một lời nhắc nhẹ "đèn phòng con còn sáng kìa" là đủ, không cần thêm câu "lần thứ mấy rồi".

Nhắc bằng câu hỏi thay vì câu ra lệnh. "Con xem phòng mình còn gì đang bật không?" cho con cơ hội tự phát hiện và tự sửa. Cảm giác tự mình làm đúng tạo động lực hơn cảm giác bị chỉ ra lỗi.

Đặt dấu hiệu ở đúng chỗ. Một hình dán ngộ nghĩnh con tự chọn dán cạnh công tắc phòng, hay một chiếc cốc đánh răng ghi chú bằng hình vẽ, giúp con nhớ mà không cần ai nói. Cứ để con tự vẽ hoặc tự chọn hình dán; con sẽ quý nó hơn.

Không trừ tiền tiêu vặt, không phạt. Gắn tắt đèn với hình phạt biến một thói quen tốt thành nỗi sợ, và trẻ có thể đi tới chỗ tắt hết đèn kể cả khi cần ánh sáng để đọc sách. Trẻ cũng không nên bị so với anh chị em hay bạn bè về chuyện này.

Ghi nhận cụ thể khi con nhớ. Lời khen chung "con ngoan" ít tác dụng hơn lời ghi nhận việc cụ thể: "Hôm nay con tự khoá vòi khi đánh răng, mẹ thấy rồi". Ghi nhận không cần thường xuyên, chỉ cần đúng lúc.

Những điều nên tránh khi nói chuyện tiết kiệm với con

Có vài cách nói nghe có vẻ hiệu quả trước mắt nhưng để lại hậu quả không mong muốn. Nên tránh:

  • Doạ con rằng "nhà mình sắp hết tiền" hay "dùng điện nhiều thì bị cắt điện". Trẻ nhỏ không phân biệt được lời doạ với sự thật và có thể lo âu kéo dài về chuyện tiền nong của gia đình.
  • Bắt con thấy có lỗi với chuyện lớn như môi trường, biến đổi khí hậu. Trẻ có thể hiểu ở mức đơn giản rằng dùng vừa đủ là tốt cho mọi người, nhưng không nên gánh cảm giác mình là nguyên nhân của vấn đề toàn cầu.
  • Tắt đèn khi con đang học hay đang đọc để "dạy" tiết kiệm. Ánh sáng đủ khi học, đọc là nhu cầu chính đáng, không phải lãng phí.
  • Cấm con dùng nước nóng khi trời lạnh, hay cấm quạt khi trời nóng. Sức khoẻ và giấc ngủ của con quan trọng hơn vài số điện.
  • Nói chuyện tiết kiệm mỗi bữa cơm. Lặp lại quá nhiều khiến chủ đề trở nên nặng nề; một tuần nhắc một lần trong không khí vui là đủ.
  • Lấy con làm "cảnh sát" để nhắc người lớn khác trong nhà một cách gay gắt. Con có thể nhắc, nhưng bằng giọng nhẹ nhàng như mọi người, và không bị đặt vào giữa mâu thuẫn của người lớn.

Điều con mang theo khi lớn lên không phải là nỗi sợ lãng phí, mà là cảm giác rằng việc mình làm có ý nghĩa và cả nhà cùng làm. Cảm giác ấy chỉ đến khi việc tiết kiệm diễn ra trong không khí thoải mái.

Khi con lớn: từ làm theo sang tự đề xuất

Với trẻ từ mười hai, mười ba tuổi trở lên, cách hiệu quả nhất là chuyển dần quyền quyết định cho con. Mời con xem hoá đơn điện nước cùng bố mẹ, giải thích cách tính bậc thang ở mức nguyên lý: dùng càng nhiều thì những kWh sau tính đơn giá cao hơn. Sau đó hỏi con: theo con, tháng tới nhà mình nên thử bớt chỗ nào trước?

Tuổi mới lớn thường nhạy cảm với cảm giác bị kiểm soát. Nếu bố mẹ cứ nhắc con tắt điều hoà phòng riêng, con dễ coi đó là can thiệp. Nhưng nếu con được giao giữ một mục tiêu chung, ví dụ cả nhà giữ số điện tuần này không vượt tuần trước, con có lý do để tự điều chỉnh mà không thấy mình bị theo dõi.

Trẻ lớn cũng có thể giúp những việc mà người lớn ngại làm, như tìm hiểu công suất các thiết bị trong nhà, lập bảng ước tính điện năng mỗi tháng của từng thiết bị bằng phép nhân công suất với số giờ dùng. Những bảng tính như vậy, dù chỉ gần đúng, thường khiến cả nhà bất ngờ khi thấy bình nóng lạnh hay máy sấy chiếm phần lớn hơn họ tưởng.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu nói chuyện tiết kiệm điện nước được?

Từ khoảng ba tuổi, trẻ đã có thể làm theo những việc đơn giản như khoá vòi khi đánh răng hay cùng bố mẹ tắt đèn. Lúc này chưa cần giải thích dài, chỉ cần làm mẫu và nói một câu ngắn về lý do. Những giải thích về đồng hồ đếm, hoá đơn nên để từ khoảng sáu, bảy tuổi trở đi.

Con hay tắt hết đèn kể cả khi em đang ngồi chơi trong phòng thì sao?

Đây là dấu hiệu con đã hiểu ý nhưng chưa phân biệt được lúc nào là lãng phí. Hãy khen con vì đã để ý, rồi giải thích rằng đèn chỉ là lãng phí khi không có ai cần dùng. Một câu đơn giản như "phòng có người thì để đèn, phòng trống thì tắt" giúp con có quy tắc dễ nhớ.

Có nên cho con xem hoá đơn điện nước của gia đình không?

Với trẻ từ khoảng chín, mười tuổi, cho con xem số kWh và số m³ trên hoá đơn là cách tốt để con hiểu. Nên tập trung vào lượng tiêu thụ hơn là số tiền, và tránh nói kèm những câu lo lắng về chuyện tài chính gia đình. Mục tiêu là con hiểu nhà mình dùng bao nhiêu, không phải để con lo.

Ông bà chiều cháu, để cháu mở vòi nghịch nước thì góp ý thế nào?

Nghịch nước là trò chơi trẻ rất thích và có ích cho phát triển giác quan. Thay vì cấm, có thể đề nghị ông bà cho cháu chơi với một chậu nước có sẵn, dùng xong đem tưới cây. Như vậy cháu vẫn được chơi, ông bà không bị trách, và nước không bị chảy bỏ.

Con nói bạn bè ở nhà bật điều hoà cả ngày, sao nhà mình không được?

Mỗi nhà có cách sinh hoạt và điều kiện khác nhau, và không cần so sánh. Có thể giải thích nhà mình chọn bật điều hoà khi trời thật nóng, hẹn giờ ban đêm, đóng rèm buổi chiều để phòng mát hơn. Điều quan trọng là con không cảm thấy bị thiếu thốn hay kém bạn.

Có nên thưởng tiền cho con khi con tiết kiệm điện nước không?

Thưởng tiền dễ biến thói quen tốt thành giao dịch: có tiền mới làm. Nếu muốn ghi nhận, hãy chọn phần thưởng chung cho cả nhà, như một buổi đi chơi, hoặc đơn giản là lời cảm ơn cụ thể. Như vậy con hiểu việc tiết kiệm là việc của gia đình, không phải việc làm thuê.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138