Thử thách chống lãng phí 30 ngày hiệu quả nhất khi cả nhà đo một vài con số trước khi bắt đầu, mỗi tuần chỉ đổi đúng một thói quen, rồi đo lại vào cuối tháng. Không cần bảng tính phức tạp hay khẩu hiệu dán khắp nhà: ba chỉ số (số điện, số nước, lượng thức ăn phải bỏ đi), bốn tuần, mỗi tuần một việc, và một buổi tối cuối tháng ngồi lại xem con số đã đổi ra sao.
Cách làm này khác lối "từ mai cả nhà phải tiết kiệm" ở chỗ nó có điểm xuất phát và có điểm kết thúc. Người lớn thấy được kết quả bằng số, trẻ con thấy đây là một trò chơi có hạn chứ không phải lệnh cấm vô thời hạn. Bài dưới đây đi qua từng bước: chọn chỉ số, đo tuần số không, lịch bốn tuần, cách chia vai, cách đọc kết quả và điều nên giữ lại sau khi thử thách kết thúc.
Vì sao nên làm thử thách có hạn thay vì "từ nay tiết kiệm"
Lời kêu gọi chung chung như "cả nhà bớt phung phí đi" thường tắt sau vài ngày, vì không ai biết thế nào là đủ, thế nào là thành công. Người nhắc thì mệt vì phải nhắc mãi, người bị nhắc thì thấy mình luôn có lỗi. Một thử thách có ngày bắt đầu và ngày kết thúc gỡ được cả hai cái vướng ấy: mọi người biết mình đang làm gì, trong bao lâu, và cuối cùng sẽ được xem kết quả.
Ba mươi ngày là độ dài vừa phải vì nó trùng với một kỳ hoá đơn điện nước. Bạn có thể đặt tháng thử thách cạnh tháng trước đó, hoặc cạnh cùng tháng năm ngoái nếu còn giữ hoá đơn, để so sánh tương đối công bằng. Ngắn hơn thì con số dễ bị nhiễu bởi một hai ngày bất thường; dài hơn thì trẻ con và cả người lớn bắt đầu chán.
Điều quan trọng hơn cả là thử thách đặt trọng tâm vào thói quen của cả nhà chứ không vào việc bắt lỗi một người. Khi kết quả là con số chung, không ai bị đem ra so sánh, và người hay quên nhất trong nhà cũng có cơ hội góp phần. Đó là lý do thử thách này không có bảng xếp hạng thành viên, không chấm điểm trẻ, không phạt ai cả.
Chọn ba chỉ số đo trước khi bắt đầu
Đừng đo quá nhiều thứ. Ba chỉ số dưới đây đủ phản ánh phần lớn lãng phí trong một gia đình thành thị và đều đo được mà không cần mua thiết bị. Ghi số đo vào một tờ giấy dán cạnh tủ lạnh hoặc một trang sổ chung.
| Chỉ số | Đo bằng gì | Đo khi nào | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Điện tiêu thụ (kWh) | Đọc công tơ điện hoặc ứng dụng của đơn vị điện lực nếu có | Cùng giờ, mỗi tối Chủ nhật | Lấy số tuần sau trừ số tuần trước |
| Nước tiêu thụ (m³) | Đọc đồng hồ nước | Cùng lúc với số điện | Nhà chung cư có thể xem trên hoá đơn tháng |
| Thức ăn phải bỏ đi | Đếm số lần đổ thức ăn thừa, hoặc cân túi rác hữu cơ | Ghi mỗi lần đổ, cộng cuối tuần | Đếm số lần là đủ, không cần chính xác đến gam |
| (Tuỳ chọn) Số lần gọi đồ ăn ngoài | Gạch một vạch mỗi lần | Cộng cuối tuần | Chỉ để biết, không đặt mục tiêu cứng |
Số điện và số nước nên đọc vào cùng một giờ mỗi tuần, ví dụ 8 giờ tối Chủ nhật, để các tuần so được với nhau. Nếu nhà bạn có máy nước nóng năng lượng mặt trời, điều hoà chỉ bật vào mùa nóng hay có khách ở lại vài ngày, hãy ghi chú bên cạnh con số. Một dòng ghi chú như "tuần này có bà ngoại lên chơi" giúp cả nhà không hiểu sai kết quả lúc cuối tháng.
Tuần số không: chỉ đo, chưa đổi gì
Giữ nguyên mọi thói quen trong bảy ngày đầu. Đây là bước nhiều gia đình muốn bỏ qua vì sốt ruột, nhưng không có tuần đo gốc thì cuối tháng chẳng biết mình đã đổi được bao nhiêu. Dặn cả nhà sinh hoạt như bình thường, chỉ có người phụ trách ghi số là làm thêm việc.
Ghi lại những chỗ "nghi ngờ" mà không sửa ngay. Trong tuần này, ai thấy chỗ nào có vẻ lãng phí thì ghi vào một góc giấy: đèn hành lang sáng suốt đêm, vòi bếp nhỏ giọt, rau mua về héo trước khi kịp nấu. Danh sách này sẽ là nguyên liệu để chọn việc cho các tuần sau.
Tính mức trung bình mỗi ngày. Lấy số điện của tuần chia cho bảy để ra số kWh trung bình mỗi ngày; làm tương tự với nước. Ví dụ giả định: tuần đầu nhà bạn dùng 63 kWh, tức khoảng 9 kWh mỗi ngày, và 3,5 m³ nước, tức khoảng nửa khối mỗi ngày. Đây là mốc để so suốt tháng.
Chụp ảnh tủ lạnh và góc bếp. Một tấm ảnh ngăn mát và kệ đồ khô ngày đầu tiên giúp cả nhà nhìn lại sau một tháng xem đồ có bớt tồn đọng hơn không. Ảnh không cần đẹp, chỉ cần chụp cùng góc.
Lịch bốn tuần: mỗi tuần đúng một việc
Sau tuần đo gốc, bốn tuần còn lại mỗi tuần nhắm vào một mảng. Chỉ đổi một việc mỗi tuần để biết thay đổi nào tạo ra khác biệt, và để không ai thấy quá tải. Bảng dưới là một lịch mẫu; bạn có thể thay bằng những việc lấy từ danh sách nghi ngờ của nhà mình.
| Tuần | Mảng | Một việc cụ thể | Cách biết đã làm |
|---|---|---|---|
| Tuần 1 | Điện | Tắt hẳn thiết bị ở chế độ chờ khi đi ngủ (tivi, đầu thu, loa) | Người phụ trách đi một vòng trước giờ ngủ |
| Tuần 2 | Nước | Tắm vòi sen, khoá vòi khi xoa xà phòng và đánh răng | Mỗi người tự đánh dấu khi nhớ ra |
| Tuần 3 | Thực phẩm | Đi chợ theo danh sách lập từ tối hôm trước, xem tủ lạnh trước khi mua | Danh sách được giữ lại sau khi đi chợ |
| Tuần 4 | Đồ dùng | Trước khi mua đồ mới, chờ ba ngày và hỏi cả nhà xem đã có món tương tự chưa | Ghi lại món đã chờ và quyết định cuối |
Những việc này cố ý được chọn ở mức dễ, vì mục tiêu của tháng đầu là cả nhà làm được và thấy có hiệu quả. Tháng sau, nếu muốn làm tiếp, bạn có thể nâng lên những việc khó hơn như vệ sinh lưới lọc điều hoà, rà lại gói cước dư dung lượng hay chuyển sang nấu theo mẻ. Một việc làm được trọn tuần có giá trị hơn năm việc bỏ dở giữa chừng.
Chia vai để ai cũng có phần, không ai phải làm cảnh sát
Người ghi số. Một người lớn hoặc một bạn nhỏ đã biết đọc số (thường từ lớp ba trở lên) phụ trách đọc công tơ và đồng hồ nước mỗi tuần. Trẻ đọc số cùng bố mẹ thường rất hào hứng, và qua đó hiểu được điện, nước là thứ đo được chứ không phải vô hạn.
Người giữ việc của tuần. Mỗi tuần giao cho một người làm "chủ" việc đang thử: tuần điện có thể là bố, tuần nước là con lớn, tuần thực phẩm là người hay đi chợ. Người giữ việc nhắc nhẹ một lần mỗi ngày, không phải đi khắp nhà bắt lỗi.
Người ghi chuyện. Một người ghi những chuyện vui hoặc khó trong tuần: ngày nào quên, vì sao quên, mẹo nào giúp nhớ. Phần này giúp buổi tổng kết cuối tháng có chuyện để nói chứ không chỉ là con số khô.
Luân phiên để không ai mang tiếng. Vai trò nên đổi qua các tuần. Nếu lúc nào cũng một người nhắc, người đó dễ bị xem là khó tính, còn những người khác dần dựa dẫm. Luân phiên giúp mỗi người trải qua cả cảm giác nhắc người khác lẫn cảm giác được nhắc.
Đọc kết quả cuối tháng mà không tự lừa mình
Cuối tháng, đặt bốn con số tuần cạnh số của tuần gốc. Đừng chỉ nhìn tổng tiền trên hoá đơn, vì giá điện sinh hoạt tính theo bậc thang: dùng ít đi vài chục kWh ở bậc cao có thể làm số tiền giảm nhiều hơn tỉ lệ kWh giảm, và ngược lại. Số kWh, số m³ và số lần đổ thức ăn mới là thước đo thói quen; số tiền chỉ là hệ quả.
Ví dụ giả định: tuần gốc 63 kWh, bốn tuần sau lần lượt 58, 57, 59 và 56 kWh. Trung bình bốn tuần khoảng 57,5 kWh, giảm chừng 5,5 kWh mỗi tuần, tức khoảng 22 kWh cho cả tháng. Nếu dùng một đơn giá giả định 3.000 đồng mỗi kWh cho dễ tính, phần tiết kiệm vào khoảng 66.000 đồng. Đơn giá thật của nhà bạn phụ thuộc biểu giá hiện hành và bậc tiêu thụ, nên hãy tra trên hoá đơn hoặc thông báo của đơn vị điện lực.
Cũng nên để ý cả những yếu tố ngoài thử thách: thời tiết nóng lên làm điều hoà chạy nhiều hơn, một tuần cả nhà về quê, hay con nghỉ ốm ở nhà. Một tháng không giảm không có nghĩa là thử thách thất bại; có thể là trời nắng gắt hơn tháng trước. So sánh với cùng kỳ năm ngoái, nếu có số liệu, là cách đỡ bị thời tiết đánh lừa nhất.
Sau 30 ngày: giữ gì, bỏ gì
Buổi tối tổng kết nên ngắn, chừng hai mươi phút, và kết thúc bằng một quyết định rõ ràng. Không phải việc nào thử trong tháng cũng đáng giữ mãi. Gợi ý cách chốt:
- Mỗi người nói một việc thấy dễ giữ nhất và một việc thấy phiền nhất. Việc nào nhiều người thấy dễ thì giữ thành nếp nhà.
- Việc nào tốn công mà con số không đổi bao nhiêu thì bỏ, không tiếc. Chống lãng phí cũng gồm cả không phí công sức vào việc ít tác dụng.
- Giữ lại thói quen ghi số mỗi tuần nhưng giãn ra thành mỗi tháng một lần, để phát hiện sớm khi có gì bất thường như điện tăng vọt hay đồng hồ nước chạy khi không ai dùng.
- Nếu có khoản tiết kiệm đo được, cả nhà có thể bàn dùng nó cho một việc chung nho nhỏ, như một buổi đi chơi gần hay một món đồ cả nhà cùng cần, để trẻ thấy việc tiết kiệm có ý nghĩa cụ thể.
- Hẹn một tháng thử thách tiếp theo sau vài tháng, với những việc khó hơn, thay vì kéo dài liên tục khiến cả nhà mệt.
- Ghi lại danh sách việc đã giữ lên một tờ giấy nhỏ dán trong bếp, để người mới đến ở cùng, như ông bà hay người giúp việc, cũng biết nếp nhà.
Điều đáng giữ nhất sau một tháng thường không phải con số mà là thói quen nhìn vào con số. Một gia đình biết mình dùng khoảng bao nhiêu điện mỗi tuần sẽ nhận ra ngay khi máy nước nóng bị hỏng rơ le hay bồn cầu bắt đầu rò, trước khi hoá đơn kịp gửi tới.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có trẻ nhỏ chưa biết đọc số thì cho con tham gia thế nào?
Trẻ mẫu giáo có thể giữ việc rất đơn giản như tắt đèn phòng mình khi ra ngoài hoặc dán một hình dán vào tờ giấy chung mỗi khi nhớ khoá vòi. Mục đích là để con thấy mình có phần trong việc chung, không phải để đo con làm tốt hay kém, nên đừng đếm hay so số hình dán giữa các anh chị em.
Nếu tháng thử thách trùng với đợt nắng nóng thì có nên hoãn không?
Không cần hoãn, nhưng nên ghi chú thời tiết bên cạnh số đo và đặt kỳ vọng thấp hơn với chỉ số điện. Bạn cũng có thể chọn việc của tuần điện là vệ sinh lưới lọc điều hoà hoặc đóng rèm chắn nắng buổi chiều, những việc có ích đúng vào lúc nóng nhất, thay vì cố bật điều hoà ít đi gây mệt cho người già và trẻ nhỏ.
Nhà chung cư không tự đọc được đồng hồ nước thì làm sao?
Nhiều chung cư có đồng hồ đặt trong hộp kỹ thuật ở hành lang mà cư dân được xem; hãy hỏi ban quản lý. Nếu không xem được, bạn dùng số trên hoá đơn tháng làm chỉ số và tập trung các tuần còn lại vào điện và thực phẩm, rồi so hoá đơn nước tháng thử thách với tháng trước đó.
Có nên thưởng cho con khi cả nhà đạt mục tiêu không?
Nếu thưởng, hãy thưởng chung cho cả nhà và gắn với nỗ lực chung, ví dụ cùng nấu một bữa con thích hay đi công viên cuối tuần. Tránh thưởng riêng từng người theo thành tích, vì như vậy dễ biến thử thách thành cuộc thi giữa các anh chị em và người nhỏ tuổi nhất luôn thua.
Làm thử thách mà một thành viên không muốn tham gia thì sao?
Đừng ép. Cứ để người đó tham gia ở mức thấp nhất, chẳng hạn chỉ cần không phản đối khi người khác tắt thiết bị chờ, và mời họ xem kết quả cuối tháng. Nhiều người đổi ý khi thấy con số cụ thể, còn ép buộc ngay từ đầu thường làm cả nhà căng thẳng và thử thách tắt sớm.
Ba mươi ngày có đủ để hình thành thói quen không?
Thời gian để một việc thành tự động khác nhau rất nhiều tuỳ người và tuỳ việc, nên đừng kỳ vọng sau một tháng mọi thứ đã thành nếp. Thử thách 30 ngày chủ yếu giúp cả nhà biết việc nào làm được và có tác dụng; sau đó việc giữ thói quen nhờ vào lời nhắc nhẹ, chỗ đặt đồ thuận tiện và việc thỉnh thoảng nhìn lại con số.