LangPhi.comLãng Phí
Thói quen tiết kiệm cả nhà

Tâm lý tiếc của: vì sao cả nhà cứ giữ đồ hỏng, đồ thừa và cách buông không áy náy

Vì sao gia đình giữ đồ hỏng, đồ không dùng tới và ăn cố đồ thừa: chi phí chìm, hiệu ứng sở hữu, nỗi lo "phòng khi". Cách tính giá của việc giữ và cách buông nhẹ nhàng.

Couple kneeling in a cramped storage room of a Hải Phòng townhouse sorting cardboard boxes of old fans and kitchenware, dusty window light, seen from the side, faces turned away

Người ta giữ đồ hỏng, đồ không dùng tới hay ăn cố đồ thừa phần lớn không phải vì món đồ còn giá trị, mà vì cảm giác bỏ đi là "phí" khó chịu hơn cảm giác giữ lại. Kinh tế học hành vi gọi tên vài cơ chế đứng sau cảm giác ấy: chi phí chìm (đã bỏ tiền ra rồi nên không nỡ bỏ), hiệu ứng sở hữu (đồ của mình có vẻ đáng giá hơn đồ y hệt của người khác), và nỗi lo "phòng khi cần". Hiểu chúng giúp cả nhà nhìn món đồ bằng con số thay vì bằng cảm giác.

Điều trớ trêu là giữ đồ không dùng cũng là một kiểu lãng phí: lãng phí chỗ ở, công dọn dẹp, và đôi khi lãng phí tiền khi phải mua lại món đã có nhưng không tìm thấy. Bài này giải thích vì sao tâm lý tiếc của mạnh như vậy, cách tính cái giá thật của việc giữ, và cách cả nhà cùng buông mà không ai thấy mình phung phí.

Ba cơ chế khiến bỏ đi khó hơn giữ lại

Chi phí chìm. Khi đã trả tiền cho một thứ, ta có xu hướng cố dùng hoặc cố giữ để "không phí tiền", dù việc giữ không đem lại gì thêm. Chiếc máy xay sinh tố hỏng mô tơ, chiếc váy mua sai cỡ, hộp bánh đã ăn chán: số tiền đã trả không lấy lại được dù giữ hay bỏ. Các nhà kinh tế học hành vi đã mô tả hiện tượng này qua nhiều thí nghiệm từ những năm 1980, và kết luận chung là con người rất khó tách quyết định hiện tại khỏi khoản đã chi trong quá khứ.

Hiệu ứng sở hữu. Một thí nghiệm nổi tiếng của Kahneman, Knetsch và Thaler (1990) cho thấy người được tặng một chiếc cốc đòi giá bán cao hơn hẳn mức người không có cốc sẵn lòng trả để mua chính chiếc cốc ấy. Trong nhà, hiệu ứng này khiến ta đánh giá quá cao đồ cũ của mình: chiếc quạt cũ "vẫn còn tốt", bộ bát cũ "còn dùng được", dù nếu thấy chúng ở chợ đồ cũ, ta sẽ không mua.

Nỗi lo "phòng khi cần". Đồ giữ lại để "phòng khi" thường hiếm khi được dùng tới, nhưng nỗi sợ thiếu lại rất thật, nhất là với thế hệ từng trải qua thời khó khăn. Ống nhựa thừa, dây điện cũ, chai lọ, túi ni lông xếp chồng: mỗi thứ nhỏ, nhưng gộp lại chiếm cả một góc nhà.

Ký ức gắn với đồ vật. Có những món giữ lại vì kỷ niệm, như chiếc áo đầu tiên của con hay món quà của người thân đã mất. Những món này không phải lãng phí và không cần buông. Vấn đề chỉ đến khi mọi thứ đều được giữ "vì kỷ niệm", và những món thật sự quý bị lẫn trong đống đồ không còn ý nghĩa.

Cái giá thật của việc giữ đồ không dùng

Giữ đồ có vẻ không tốn gì, nhưng thực ra có nhiều khoản chi phí ngầm. Bảng dưới liệt kê các khoản thường bị bỏ qua, kèm cách nhận ra trong nhà mình.

Chi phí ngầmBiểu hiện trong nhàCách ước lượng
Chỗ ởMột phòng hoặc một góc chỉ để chứa đồ, tủ quần áo chậtTính phần diện tích bị chiếm so với tổng diện tích nhà
Thời gian dọn dẹpLau chùi, sắp xếp lại đồ không dùng mỗi dịp tổng vệ sinhGhi số giờ dọn phần đồ ít dùng trong một năm
Mua trùngMua kéo, băng dính, pin mới vì không tìm thấy cái cũĐếm số món mua trùng trong vài tháng
Điện năngTủ lạnh thứ hai, tủ đông chỉ chứa đồ để lâu không ănĐo bằng ổ cắm đo điện năng trong một tuần
Đồ hỏng dầnĐồ để lâu bị ẩm, mốc, gỉ, mối mọt, đến khi cần thì không dùng được nữaĐếm số món phải bỏ vì hư hỏng do cất lâu
An toànLối đi chật, đồ chất cao dễ đổ, đồ điện hỏng cắm nhầmĐi một vòng xem chỗ nào vướng, chỗ nào nguy cơ ngã

Với nhiều gia đình ở thành phố, nơi mỗi mét vuông đều quý, khoản chi phí chỗ ở là lớn nhất nhưng ít được tính nhất. Một chiếc tủ đông cũ chứa toàn đồ để từ năm ngoái vừa chiếm chỗ vừa tiêu điện mỗi ngày, trong khi phần lớn đồ bên trong có lẽ sẽ không bao giờ được nấu.

Cách quyết định giữ hay buông từng món

Thay vì dọn cả nhà trong một ngày, hãy làm từng khu nhỏ và dùng chung một bộ câu hỏi để quyết định. Bộ câu hỏi giúp tách cảm giác tiếc ra khỏi giá trị thật của món đồ.

  1. Lần cuối dùng là khi nào? Nếu đã hơn một năm không đụng đến (trừ đồ theo mùa như áo rét, quạt sưởi), khả năng dùng lại là thấp.
  2. Nếu mất, có mua lại không? Câu này cắt qua hiệu ứng sở hữu. Nếu thấy món đồ ở cửa hàng mà không mua, nghĩa là nó không đáng giữ.
  3. Có sửa được không, và có ai sửa không? Đồ hỏng chỉ đáng giữ khi có kế hoạch sửa cụ thể trong thời gian gần. "Để đó mai sửa" mà đã nằm hai năm thì nên quyết.
  4. Có ai khác dùng được tốt hơn không? Đồ còn tốt mà nhà không dùng có thể có ích cho họ hàng, hàng xóm hay một tổ chức nhận đồ cũ.
  5. Giữ lại thì để ở đâu? Nếu không có chỗ cất hợp lý, món đồ sẽ tiếp tục nằm ở chỗ vướng. Mỗi món giữ cần một chỗ cụ thể.
  6. Với những món còn phân vân, cho vào một thùng ghi ngày, để riêng ba tháng. Hết thời hạn mà không ai mở thùng, buông cả thùng.

Đồ điện hỏng, pin cũ, bóng đèn huỳnh quang không nên bỏ chung rác sinh hoạt; hãy tìm điểm thu gom theo hướng dẫn của địa phương. Đồ điện hỏng cũng không nên giữ lại cạnh đồ đang dùng vì dễ có người cắm nhầm.

Tiếc của trong bếp: khi ăn cố thành ra thiệt hơn

Tâm lý tiếc của rõ nhất ở chuyện ăn uống. Nồi canh nấu nhiều, đến bữa thứ ba vẫn cố ăn cho hết; hộp sữa chua quá hạn vài ngày vẫn ăn vì "chắc chưa sao"; miếng thịt để ngăn mát quá lâu vẫn đem rán. Người làm vậy thường là người lớn tuổi hoặc người nội trợ, và họ làm vì thương của, thương công sức đã bỏ ra.

Vấn đề là lúc phải ăn cố, lãng phí đã xảy ra từ trước: ở khâu mua thừa và nấu thừa. Ăn đồ có dấu hiệu hỏng không lấy lại được khoản đã mất, mà còn thêm rủi ro sức khoẻ. Nguyên tắc an toàn thực phẩm đơn giản: đồ có mùi lạ, đổi màu, nhớt, có nấm mốc, phồng hộp hay đã để ngoài nhiệt độ phòng quá lâu thì bỏ, dù tiếc.

Cách gỡ tâm lý này không phải là thuyết phục người thương của rằng họ sai, mà là chuyển sự chú ý về khâu trước: nấu ít đi một chút, chia phần ngay khi nấu xong để cất tủ, ghi ngày lên hộp đồ thừa. Khi đồ thừa ít đi, người ta ít phải đứng trước lựa chọn khó giữa bỏ và ăn cố.

Buông cùng cả nhà mà không làm ai tổn thương

Không tự ý vứt đồ của người khác. Dù món đồ có vẻ vô dụng đến đâu, việc tự ý bỏ đồ của ông bà, của con hay của người bạn đời thường gây tổn thương nhiều hơn lợi ích chỗ trống mang lại. Mỗi người tự quyết với đồ của mình; đồ chung thì cả nhà cùng quyết.

Bắt đầu từ đồ của chính mình. Người muốn dọn nhà nên dọn khu của mình trước. Khi người khác thấy khu ấy gọn gàng, dễ dùng, họ thường tự muốn làm theo, không cần ai thuyết phục.

Tôn trọng thói quen của người lớn tuổi. Với ông bà từng sống qua thời thiếu thốn, chai lọ, túi ni lông, dây buộc là những thứ từng rất quý. Thay vì bảo bỏ, có thể đề nghị giữ một lượng vừa đủ trong một hộp cố định, phần dư mới đem cho hoặc bỏ.

Giữ kỷ niệm bằng cách khác. Với đồ giữ vì kỷ niệm mà không còn dùng, chụp ảnh lại trước khi buông giúp giữ ký ức mà không giữ món đồ. Những món thật quý thì nên có một chiếc hộp kỷ niệm riêng, cất cẩn thận, thay vì lẫn trong kho.

Đồ của con để con tham gia quyết định. Trẻ có thể chọn giữ những món đồ chơi con quý nhất và cùng bố mẹ quyết định cho đi những món đã không chơi. Đừng ép con bỏ món con còn thích, và đừng gắn việc dọn đồ với lời trách con "bừa bộn".

Sau khi buông: giữ để không tích lại

Dọn một lần mà không đổi thói quen mua và giữ thì vài năm sau góc nhà lại đầy. Thói quen đơn giản nhất là "một vào, một ra": mỗi khi mua một món mới cùng loại, như áo, nồi, đồ chơi, thì cho đi hoặc bỏ một món cũ. Quy tắc này không cần áp cứng nhắc, nhưng giúp cả nhà để ý trước khi mang thêm đồ về.

Một thói quen khác là rà đồ theo mùa. Mỗi lần chuyển mùa, khi lấy chăn bông, quạt sưởi ra hay cất đi, cả nhà dành mười lăm phút xem lại khu đồ theo mùa: món nào cả mùa vừa rồi không dùng, món nào đã hỏng. Việc nhỏ, đều đặn, dễ hơn nhiều so với một đợt tổng dọn mệt mỏi.

Cuối cùng, nên chấp nhận rằng buông đồ không phải là phí của. Khoản tiền đã chi cho món đồ đã được dùng, hoặc đã mất từ khi mua sai. Món đồ đến tay người cần, hay vào đúng chỗ thu gom, còn tốt hơn nằm mục trong kho nhà mình. Hiểu như vậy, cảm giác áy náy khi buông sẽ nhẹ đi nhiều.

Một ví dụ giả định cho thấy cái lợi bằng con số: một gia đình dọn được chiếc tủ đông thứ hai vốn chỉ chứa đồ để lâu. Nếu chiếc tủ ấy tiêu khoảng 1 kWh mỗi ngày (tuỳ máy, đo bằng ổ cắm đo điện năng mới biết chính xác), một năm là khoảng 365 kWh. Nhân với một đơn giá giả định 3.000 đồng mỗi kWh, đó là khoảng một triệu một trăm nghìn đồng mỗi năm chỉ để giữ lạnh những món không ai ăn, chưa kể góc nhà được trả lại. Hãy tra đơn giá thật trên hoá đơn của nhà mình trước khi tính.

Câu hỏi thường gặp

Chi phí chìm là gì, giải thích đơn giản được không?

Chi phí chìm là khoản đã chi ra và không lấy lại được, dù sau này quyết định thế nào. Ví dụ bạn đã mua một chiếc máy làm bánh mà không dùng: tiền mua đã mất. Giữ máy trong tủ không lấy lại được tiền ấy, nên quyết định giữ hay bỏ chỉ nên dựa trên việc máy có ích trong tương lai không.

Ông bà cứ nhặt lại đồ con cháu đã bỏ thì nên làm sao?

Đây là chuyện thường gặp ở nhà nhiều thế hệ. Thay vì tranh luận, có thể dành cho ông bà một chiếc tủ hoặc một góc riêng để giữ những thứ ông bà muốn, miễn là không gây mất an toàn như chắn lối đi hay để đồ điện hỏng. Tôn trọng không gian riêng của ông bà giúp tránh căng thẳng.

Có nên bán lại đồ cũ thay vì cho hay bỏ không?

Bán lại là một lựa chọn tốt với đồ còn giá trị, nhưng hãy tính cả công chụp ảnh, trả lời người hỏi, hẹn giao. Với đồ giá trị thấp, công bán có thể lớn hơn số tiền nhận được. Khi đó, cho đi nhanh là cách giải phóng chỗ và công sức hiệu quả hơn.

Làm sao biết đồ ăn trong tủ còn dùng được hay phải bỏ?

Hãy kiểm tra ngày trên bao bì, phân biệt hạn sử dụng với ngày nên dùng trước, và quan sát dấu hiệu hỏng như mùi lạ, đổi màu, nhớt, nấm mốc, hộp phồng. Đồ đã nấu nên ghi ngày khi cất. Khi phân vân về độ an toàn của một món, nên bỏ thay vì thử.

Tâm lý tiếc của có phải là tính xấu không?

Không. Đây là phản ứng tâm lý rất phổ biến và trong nhiều hoàn cảnh nó giúp con người dè dặt với tài nguyên. Vấn đề chỉ xuất hiện khi nó khiến ta giữ những thứ gây hại hoặc chiếm chỗ vô ích. Hiểu cơ chế giúp ta dùng nó đúng chỗ, không phải tự trách mình.

Giữ đồ "phòng khi" đến mức nào là hợp lý?

Đồ dự phòng hợp lý là những thứ thật sự cần khi có sự cố và khó mua gấp, như đèn pin, pin, hộp dụng cụ cơ bản, thuốc sơ cứu còn hạn. Với các món khác, nên giữ một lượng nhỏ trong chỗ cố định. Khi chỗ ấy đầy, đó là tín hiệu ngừng tích thêm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138