Thay một thiết bị cũ chỉ để đỡ tiền điện là đáng khi số tiền bớt được mỗi năm, cộng dồn trong thời gian máy mới còn dùng tốt, lớn hơn rõ rệt so với khoản phải bỏ ra. Câu hỏi này trả lời được bằng phép chia, nhưng chỉ khi bạn có số đo thật của máy cũ, không phải cảm giác "máy này chắc ngốn điện lắm".
Bài này hướng dẫn cách đo máy cũ, ước điện năng của máy thay thế mà không bị số quảng cáo làm lệch, quy ra tiền bằng đơn giá đúng, tính thời gian hoàn vốn, và những yếu tố không nằm trong phép tính nhưng quan trọng không kém: an toàn, sửa chữa sắp tới, chỗ để máy cũ. Mọi đơn giá trong bài là giả định; bạn tra biểu giá hiện hành để thay vào.
Khi nào mới nên đặt câu hỏi thay máy
Không phải thiết bị cũ nào cũng đáng tính. Câu hỏi thay máy chỉ đáng đặt ra khi có đủ một trong các dấu hiệu sau:
- Máy chạy nhiều giờ. Tủ lạnh, tủ đông chạy quanh năm; điều hoà chạy hằng đêm trong mùa nóng dài; bình nóng lạnh dùng mỗi ngày. Máy dùng vài lần mỗi tháng thì dù kém hiệu quả đến đâu cũng khó bớt được nhiều.
- Máy chiếm phần lớn hoá đơn khi đo. Trong bảng kiểm kê điện của nhà, món đứng đầu hoặc thứ hai là ứng viên.
- Số đo cao bất thường so với loại máy cùng cỡ. Tủ lạnh tốn gấp đôi mức tham khảo của tủ cùng dung tích là dấu hiệu máy đã xuống cấp hoặc có hỏng hóc.
- Máy sắp phải sửa lớn. Khi thợ báo phải thay máy nén, thay bo mạch, khoản sửa cộng với phần điện hao thêm có thể ngang một phần đáng kể của máy mới.
- Có vấn đề an toàn. Dây điện sờn, vỏ máy rò điện, chảy nước vào phần điện, mùi khét. Trường hợp này không cần tính hoàn vốn, ngừng dùng và gọi thợ.
Nếu máy cũ chạy ít, tốn điện không cao, chưa hỏng gì, việc đáng làm là bảo dưỡng và dùng tiếp. Máy mới cũng tiêu tốn tài nguyên để sản xuất và vận chuyển; dùng máy cũ đến hết tuổi thọ hợp lý là một cách chống lãng phí.
Đo máy cũ và ước máy mới cho đúng
Phép tính hoàn vốn chỉ tốt bằng hai con số đầu vào. Cách có được chúng:
- Đo máy cũ trong điều kiện bình thường: tủ lạnh 48–72 giờ qua ổ cắm đo, điều hoà vài đêm qua công tơ đã trừ phần nền, bình nóng lạnh bảy ngày. Quy về kWh mỗi năm theo số ngày, số đêm máy thật sự chạy.
- Bảo dưỡng máy cũ trước rồi đo lại. Tủ lạnh được thay ron cửa, điều hoà được vệ sinh, bình được xả cặn có thể bớt một phần đáng kể. So máy mới với máy cũ đã bảo dưỡng mới công bằng.
- Với máy mới, lấy số điện năng tiêu thụ công bố của nhà sản xuất, thường đo trong điều kiện chuẩn. Thực tế ở nhà bạn thường cao hơn một chút; cộng thêm một khoản dự phòng, chẳng hạn một phần năm, để khỏi lạc quan quá.
- Đảm bảo máy mới cùng cỡ, cùng nhu cầu. So tủ 200 lít cũ với tủ 400 lít mới là so hai thứ khác nhau; nếu nâng cỡ, phần tiết kiệm có thể biến mất.
- Ghi hai con số kWh mỗi năm cạnh nhau. Hiệu số là lượng điện bớt được mỗi năm.
Ví dụ giả định: tủ lạnh cũ sau bảo dưỡng vẫn đo được khoảng 2,0 kWh mỗi ngày. Tủ mới cùng dung tích công bố khoảng 0,9 kWh mỗi ngày, cộng dự phòng thành khoảng 1,1 kWh. Bớt khoảng 0,9 kWh mỗi ngày, tức 0,9 × 365 ≈ 328,5 kWh mỗi năm.
Quy ra tiền: dùng đơn giá bậc trên cùng, không dùng bình quân
Lượng điện bớt được sẽ rút từ các bậc giá cao nhất mà nhà bạn đang chạm tới, nên tiền bớt được tính theo đơn giá của bậc đó. Lấy hoá đơn vài tháng gần nhất, xem bậc cao nhất nhà bạn rơi vào và đơn giá tương ứng. Nếu bớt nhiều đến mức tụt xuống bậc dưới, phần vượt qua mốc tính theo đơn giá bậc dưới.
Tiếp tục ví dụ giả định với đơn giá bậc cao 3.500 đ/kWh: 328,5 kWh mỗi năm tương ứng khoảng 328,5 × 3.500 ≈ 1.149.750 đ mỗi năm chưa thuế. Cộng thuế theo thuế suất trên hoá đơn để có số tiền thật sự bớt.
Với điều hoà, chỉ tính số đêm máy chạy. Ví dụ giả định: máy cũ khoảng 5,1 kWh mỗi đêm, máy mới ước khoảng 3,8 kWh kể cả dự phòng, bớt 1,3 kWh mỗi đêm. Mùa nóng khoảng 120 đêm thì bớt khoảng 1,3 × 120 = 156 kWh mỗi năm, tức khoảng 156 × 3.500 = 546.000 đ chưa thuế. Cùng một mức chênh lệch, máy chạy quanh năm như tủ lạnh sinh ra tiền bớt nhiều hơn máy chạy theo mùa.
Giá điện có thể thay đổi trong tương lai, nhưng không ai dự đoán chắc. Cách thận trọng là tính với đơn giá hiện hành, rồi thử thêm một kịch bản đơn giá cao hơn để xem kết quả nhạy đến đâu.
Tính thời gian hoàn vốn và đọc kết quả
Thời gian hoàn vốn = tổng khoản chi để thay máy ÷ tiền bớt mỗi năm. Tổng khoản chi gồm tiền máy mới, công lắp đặt, vật tư, trừ đi tiền bán hoặc thu cũ máy cũ nếu có. Thay vì đưa giá máy cụ thể, bảng dưới cho biết với mỗi mức tiền bớt mỗi năm, khoản chi tối đa bao nhiêu thì hoàn vốn trong từng mốc thời gian.
| Tiền bớt mỗi năm (giả định) | Hoàn vốn trong 3 năm nếu khoản chi không quá | Hoàn vốn trong 5 năm nếu khoản chi không quá | Hoàn vốn trong 8 năm nếu khoản chi không quá |
|---|---|---|---|
| 546.000 đ (ví dụ điều hoà) | 1.638.000 đ | 2.730.000 đ | 4.368.000 đ |
| 1.149.750 đ (ví dụ tủ lạnh) | 3.449.250 đ | 5.748.750 đ | 9.198.000 đ |
Đặt khoản chi thật của bạn vào: nếu nó nằm trong cột 3 năm, việc thay máy rất đáng xét chỉ riêng về tiền điện. Nằm trong cột 5 năm vẫn hợp lý với máy mới có tuổi thọ dài. Vượt cột 8 năm thì tiền điện bớt được khó bù nổi; thay máy lúc này chỉ hợp lý nếu có lý do khác như máy cũ sắp hỏng, kém an toàn hay không đáp ứng nhu cầu.
Bảng không tính lãi của khoản tiền bỏ ra, cũng không tính tiền sửa chữa máy cũ có thể tránh được. Hai yếu tố này đẩy kết quả theo hai hướng ngược nhau; với khoản chi gia đình, phép chia đơn giản thường đủ để quyết định.
Nhà có nhiều máy cũ: xếp thứ tự thay thế nào
Nhiều gia đình không chỉ có một máy cũ mà cùng lúc có tủ lạnh mười mấy năm, hai điều hoà đời đầu, bình nóng lạnh đã ố vàng. Thay tất cả một lần là khoản chi lớn và thường không cần thiết. Cách hợp lý là tính cho từng máy hai con số: tiền bớt mỗi năm và khoản chi để thay, rồi lấy khoản chi chia tiền bớt ra số năm hoàn vốn. Máy có số năm ngắn nhất đứng đầu danh sách.
Theo hai ví dụ giả định ở trên, tủ lạnh chạy quanh năm sinh ra tiền bớt gấp đôi điều hoà, nên với khoản chi tương đương, tủ lạnh hoàn vốn nhanh hơn. Điều này ngược với trực giác của nhiều người, vốn nghĩ điều hoà là thứ cần thay trước vì công suất lớn. Công suất lớn nhưng chạy ít tháng thì tổng kWh mỗi năm chưa chắc cao.
Với những máy nằm cuối danh sách, chiến lược tốt thường là chờ đến khi máy hỏng không đáng sửa rồi mới thay. Trong lúc chờ, bảo dưỡng để máy chạy ở mức tốt nhất có thể, và đo lại mỗi năm. Khi đã biết sẵn số đo, lúc máy hỏng bạn không phải quyết định vội.
Danh sách này nên ghi cùng bảng kiểm kê điện của nhà, kèm năm mua và lần bảo dưỡng gần nhất của từng máy. Mỗi năm xem lại một lần, cập nhật số đo, vì thứ tự có thể đổi khi một máy yếu đi nhanh hơn dự kiến.
Những chỗ hay tính sai
Giữ máy cũ chạy song song. Mua tủ lạnh mới rồi chuyển tủ cũ xuống làm tủ phụ là cách biến khoản tiết kiệm thành khoản tốn thêm. Nếu đã thay vì lý do tiền điện, máy cũ phải ngừng chạy.
So máy mới với máy cũ chưa bảo dưỡng. Một phần tiết kiệm đáng lẽ có được bằng một lần vệ sinh, thay ron, bị tính oan cho máy mới.
Dùng đơn giá bình quân hoặc đơn giá bậc một. Làm tiền bớt mỗi năm bị đánh giá thấp với nhà dùng nhiều điện, hoặc đánh giá cao với nhà dùng ít.
Nâng cỡ máy cùng lúc. Tủ to hơn, điều hoà mạnh hơn, bình lớn hơn tiêu thêm điện, ăn bớt phần tiết kiệm.
Tin số công bố như số thực tế. Số đo trong điều kiện chuẩn thường thấp hơn ở nhà bạn. Cộng dự phòng và đo lại máy mới sau một tháng để kiểm tra.
Máy cũ đi đâu và những thứ không nằm trong phép tính
Thiết bị lạnh như tủ lạnh, điều hoà chứa môi chất lạnh và dầu máy nén; tháo dỡ không đúng cách làm thoát khí ra môi trường. Khi thay, hỏi bên lắp đặt có nhận thu hồi máy cũ không, hoặc tìm điểm thu gom đồ điện tử, điện lạnh của địa phương. Không tự cắt ống, không vứt máy ra bãi rác chung.
Máy cũ còn chạy tốt có thể bán lại hoặc cho người cần. Với người nhận, nên nói rõ số điện năng bạn đã đo được để họ tự cân nhắc; một chiếc tủ lạnh ngốn điện chuyển sang nhà khác vẫn là lãng phí, chỉ là đổi chỗ.
Ngoài tiền điện, có những lý do chính đáng khác để thay máy mà phép tính không đo được: máy cũ ồn làm mất ngủ, điều hoà không đủ mát cho người già, tủ lạnh không giữ đủ lạnh làm thực phẩm nhanh hỏng. Những lý do này nên được viết ra rõ ràng, cạnh phép tính hoàn vốn, để cả nhà quyết định với đầy đủ thông tin.
Sau khi thay, đo máy mới một tuần đầu và lưu vào bảng thiết bị của nhà. Đây vừa là cách kiểm tra phép tính có đúng không, vừa là số gốc để vài năm sau biết máy mới có đang yếu đi.
Câu hỏi thường gặp
Tủ lạnh dùng bao nhiêu năm thì nên thay?
Không có mốc năm cố định. Tủ chạy ổn, đo điện năng không cao so với tủ cùng cỡ thì cứ dùng tiếp. Tủ tốn điện bất thường sau khi đã bảo dưỡng, hoặc sắp phải sửa lớn, mới nên tính hoàn vốn của việc thay.
Có nên thay điều hoà cũ chỉ vì tiền điện không?
Điều hoà chạy theo mùa nên tiền bớt mỗi năm thường thấp hơn tủ lạnh với cùng mức chênh lệch. Đo vài đêm, tính số đêm chạy mỗi năm, rồi đặt khoản chi vào bảng hoàn vốn. Nhiều trường hợp vệ sinh, chắn nắng phòng đem lại hiệu quả trước.
Đơn giá nào dùng để tính tiền bớt được?
Dùng đơn giá của bậc cao nhất mà hoá đơn nhà bạn thường chạm tới, vì phần điện bớt đi rút từ bậc đó. Nếu bớt nhiều đến mức tụt bậc, phần vượt mốc tính theo bậc dưới. Tra biểu giá hiện hành của đơn vị cung cấp điện để có số đúng.
Máy mới công bố số điện năng thấp, có tin được không?
Đó là số đo trong điều kiện chuẩn, hữu ích để so các máy với nhau nhưng thường thấp hơn thực tế ở nhà bạn. Cộng thêm một khoản dự phòng khi tính hoàn vốn, và đo máy mới sau một tháng để kiểm tra lại.
Thay máy cũ rồi có nên giữ làm máy phụ không?
Nếu mục đích thay là bớt điện, giữ máy cũ chạy làm máy phụ thường xoá sạch khoản tiết kiệm. Chỉ giữ khi thật sự cần thêm dung tích hoặc thêm phòng làm mát, và khi đó phần điện máy cũ phải được tính vào.