Trong một bữa nấu bình thường, có thể có năm đến mười lăm phút bếp gas cháy mà nồi chưa thật sự cần nhiệt: đánh lửa rồi mới đi tìm hành, để nồi nước sôi chờ rau chưa rửa xong, giữ lửa lớn khi món đã chín. Những phút đó không hiện lên ở đâu ngoài chiếc bình gas nhẹ đi nhanh hơn.
Bài này đề xuất một cách đơn giản để thấy chúng: bấm giờ một bữa nấu, tách thời gian bếp cháy thành phần có ích và phần chờ. Sau đó là cách bịt từng loại chờ mà không làm bữa cơm chậm đi hay phức tạp hơn. Bài không đưa thực đơn hay công thức, chỉ bàn chuyện năng lượng trong lúc nấu.
Bấm giờ một bữa nấu: tách phần có ích và phần chờ
Chọn một bữa nấu quen thuộc trong tuần, nhờ một người trong nhà ghi giúp, hoặc tự ghi nhanh trên giấy dán cạnh bếp. Chỉ cần làm một lần là đủ thấy bức tranh.
- Mỗi khi đánh lửa một họng bếp, ghi giờ. Mỗi khi tắt, ghi giờ. Ghi luôn họng nào, mức lửa nào.
- Đánh dấu những khoảng bếp đang cháy nhưng bạn đang làm việc khác: rửa rau, tìm gia vị, thái thịt, nghe điện thoại, ra mở cửa.
- Đánh dấu những khoảng nồi đã sôi mà vẫn để lửa lớn, hoặc món đã chín mà chưa tắt vì đang bận.
- Cộng tổng thời gian bếp cháy của cả bữa, rồi cộng riêng các khoảng đã đánh dấu. Đó là phần chờ.
- Ví dụ giả định: bữa tối bếp cháy tổng cộng 55 phút cho hai họng, trong đó 12 phút là chờ. Phần chờ chiếm hơn một phần năm.
Đừng ngạc nhiên nếu phần chờ của nhà bạn lớn hơn ví dụ. Hầu hết chúng ta không ý thức được mình đã đánh lửa từ lúc nào. Con số này là điểm xuất phát, không phải lời trách ai.
Chuẩn bị hết trước khi đánh lửa
Cách bịt phần chờ hiệu quả nhất là đưa mọi việc không cần lửa lên trước. Đầu bếp nhà hàng gọi đó là sắp sẵn mọi thứ vào vị trí; ở nhà, chỉ cần một danh sách nhỏ trong đầu.
- Rửa, nhặt, thái hết rau thịt cho cả bữa, xếp riêng từng đĩa theo thứ tự sẽ cho vào nồi.
- Bày gia vị cần dùng ra cạnh bếp: nước mắm, muối, đường, hành tỏi đã băm.
- Đong sẵn nước cho canh, cho luộc; đun trước bằng ấm điện nếu cần nước sôi để rút thời gian trên bếp gas.
- Đặt sẵn đĩa, bát múc ra để không phải chạy đi tìm khi món đã chín.
- Kiểm tra nồi chảo cần dùng đã sạch, khô đáy.
- Chỉ khi tất cả đã xong mới đặt nồi lên bếp và đánh lửa.
Thói quen này thoạt đầu có vẻ làm bữa nấu dài hơn, vì phải làm hết sơ chế trước. Thực tế tổng thời gian thường ngắn hơn, vì không còn cảnh vừa canh nồi vừa thái hành, và ít món bị cháy khét do phải bỏ đi làm việc khác.
Một bữa nấu trước và sau khi sắp xếp lại
Bảng dưới là ví dụ giả định cho bữa tối gồm canh rau, thịt kho và rau luộc, thể hiện thời gian bếp gas cháy trước và sau khi sắp xếp. Thời gian từng món phụ thuộc vào món và bếp, chỉ để minh hoạ.
| Công đoạn | Trước (phút bếp cháy) | Sau (phút bếp cháy) | Đã đổi gì |
|---|---|---|---|
| Đun nước luộc rau | 12, trong đó 4 phút chờ rửa rau | 5, nước đun trước bằng ấm điện | Rửa rau trước, nước sôi sẵn |
| Luộc rau | 5 | 4 | Đậy vung, tắt sớm một phút |
| Nấu canh | 15, dùng nước mới | 7, dùng lại nước luộc rau | Nối món chung một nồi nước |
| Thịt kho | 30, lửa lớn đến cuối | 24, hạ lửa khi sôi, tắt sớm để ủ trong nồi | Hạ lửa, tận dụng nhiệt dư |
| Tổng phút bếp cháy | 62 | 40 | Giảm khoảng một phần ba |
Số phút bếp cháy không chuyển thẳng ra lượng gas vì mức lửa mỗi lúc khác nhau, nhưng đủ để thấy hướng. Quan trọng hơn, mỗi thay đổi trong bảng đều không tốn tiền và không làm bữa ăn kém đi.
Nối món chung một nồi nước và một lần sôi
Nước luộc rau làm canh. Nhiều nhà vẫn luộc rau muống, rau cải rồi dùng chính nước luộc vắt chanh hoặc nấu canh. Ngoài chuyện ngon, đó là một nồi nước sôi dùng cho hai món. Luộc rau trước, vớt ra, dùng nước đó nấu canh với phần nguyên liệu còn lại.
Một nồi nước sôi cho nhiều việc nhỏ. Trụng giá, chần bún, luộc trứng có thể dùng cùng một nồi nước theo thứ tự từ sạch đến ít sạch hơn. Không dùng nước đã chần thịt sống để trụng rau ăn ngay.
Hấp chồng tầng. Nồi hấp nhiều tầng cho phép hấp cá, hấp rau, hâm xôi cùng lúc trên một họng bếp. Món cần lâu chín đặt tầng dưới gần nguồn hơi.
Cơm điện bắt trước tiên. Nồi cơm điện bấm nút ngay khi bước vào bếp, chạy song song với sơ chế. Không nấu cơm trên bếp gas nếu nhà đã có nồi cơm điện.
Món kho, món om bắt sớm. Món cần thời gian dài đặt lên bếp trước, các món nhanh làm sau, xào cuối cùng để nóng khi dọn ra. Thứ tự này giúp không có họng nào phải giữ lửa nhỏ chờ món khác xong.
Tắt bếp sớm và để nhiệt dư làm nốt
Khi tắt bếp, nồi và thức ăn vẫn còn nóng, đủ để món chín thêm một chút. Tận dụng nhiệt dư là một trong những cách tiết kiệm gas nhẹ nhàng nhất. Món luộc rau có thể tắt bếp ngay khi nước sôi trở lại sau khi cho rau vào, đậy vung một phút rồi vớt. Trứng luộc có thể tắt bếp sau khi sôi vài phút và ngâm trong nước nóng cho chín tới. Món kho trong nồi dày có thể tắt sớm năm đến mười phút, đậy vung, nước sốt vẫn tiếp tục sánh lại.
Mức tắt sớm bao nhiêu tuỳ món, tuỳ nồi và khẩu vị nhà bạn, nên thử từng chút: lần đầu tắt sớm một phút, nếu món vẫn đạt thì lần sau sớm hơn. Ghi lại vào sổ bếp những món đã thử. Nồi gang, nồi đất giữ nhiệt lâu nên tắt sớm được nhiều hơn nồi nhôm mỏng.
Có một giới hạn: với thịt gia cầm, thịt xay, hải sản, trứng cho trẻ nhỏ, món phải chín kỹ. Không tắt sớm đến mức món chín không tới. Nếu không chắc, dùng nhiệt kế thực phẩm hoặc cắt thử phần dày nhất; thịt gà phải chín hết không còn hồng ở phần gần xương.
Hạ lửa ngay khi sôi và không giữ lửa khi rời bếp
Một nồi nước đã sôi sẽ không nóng hơn dù bạn vặn lửa to hơn; lửa lớn chỉ đẩy hơi nước bay đi. Khi nồi canh, nồi luộc đã sôi, hạ lửa xuống mức đủ giữ sôi nhẹ. Thói quen này đặc biệt có lợi với những ai hay nấu bằng lửa to cho nhanh: bước đun cho sôi thì để lửa vừa đáy nồi, còn khi đã sôi thì hạ xuống ngay.
Khi phải rời bếp, dù chỉ ra mở cửa hay nghe điện thoại, hãy tắt bếp thay vì để lửa cháy chờ. Điều này vừa đỡ gas vừa là chuyện an toàn: nhiều vụ cháy bếp bắt đầu từ chảo dầu để trên lửa khi người nấu đi làm việc khác. Đánh lửa lại chỉ mất một giây, còn một chảo dầu bốc cháy thì không ai muốn gặp.
Nếu chảo dầu bắt lửa, tắt bếp, đậy kín bằng vung hoặc tấm che chống cháy, không đổ nước vào. Nếu ngửi thấy mùi gas khi đánh lửa không lên, khoá van, mở cửa, không bật tắt điện và gọi thợ kiểm tra.
Những cách tiết kiệm sai trong lúc nấu
Vặn lửa thật nhỏ cho mọi món. Lửa quá nhỏ khi xào làm món ra nước, lâu chín, cuối cùng bếp cháy lâu hơn. Đun cho sôi và xào cần lửa vừa đáy nồi; chỉ khi đã sôi, khi ninh, khi giữ ấm mới hạ nhỏ.
Đóng kín cửa bếp cho đỡ gió. Che gió thổi thẳng vào ngọn lửa là đúng, nhưng đóng kín mọi cửa khi đang nấu bằng gas là sai. Ngọn lửa cần không khí để cháy hết, và khí sau khi cháy phải có đường thoát. Bếp kín làm lửa đỏ, sinh khí độc CO, vừa nguy hiểm vừa tốn hơn.
Bật tắt liên tục từng chút một. Tắt bếp khi rời đi là đúng, nhưng tắt bật mỗi mười mấy giây trong lúc đang xào thì không bớt được gì đáng kể, lại dễ quên khoá núm hay đánh lửa không lên làm gas xì ra. Bịt phần chờ bằng cách chuẩn bị trước, không bằng bật tắt.
Dùng bếp đã lửa đỏ, lửa phập phù cho tới khi hỏng hẳn. Bếp cháy không hết làm mọi bữa nấu tốn thêm. Vệ sinh đầu chia lửa; nếu lửa vẫn bất thường thì gọi thợ, không cố dùng tiếp.
Cố dùng nốt bình gas đã yếu. Lửa yếu cuối bình làm nấu rất lâu. Lắc, nghiêng hay hơ nóng bình là việc nguy hiểm. Lửa yếu rõ là lúc đổi bình.
Bấm giờ lại sau hai tuần
Sau khi tập các thói quen trên khoảng hai tuần, bấm giờ lại đúng bữa nấu đã chọn lần đầu. So tổng thời gian bếp cháy và phần chờ. Nhiều nhà thấy phần chờ giảm đáng kể ngay từ lần đầu đổi, rồi dần dần thành nếp mà không cần nghĩ.
Đối chiếu tiếp với sổ thay bình gas. Vì bữa nấu chỉ là một phần trong tổng lượng gas, bình có thể không kéo dài thêm nhiều như con số phút ở trên gợi ý, nhưng thường vẫn thấy được vài ngày. Nếu không thấy gì khác, có thể khoản lớn hơn nằm ở chỗ khác như món ninh hầm, đun nước, hoặc tình trạng bếp, các bài khác trong danh mục bàn kỹ từng chỗ.
Một gợi ý để cả nhà cùng tham gia: giao cho một người lớn tuổi hơn trong nhà việc làm người bấm giờ một bữa mỗi tháng. Không phải để chấm điểm người nấu, mà để cả nhà thấy công sức trong bếp và cùng nghĩ cách bớt những phút lãng phí.
Câu hỏi thường gặp
Bếp gas cháy không trong lúc sơ chế có tốn nhiều không?
Mỗi lần chỉ vài phút, nhưng lặp lại mỗi bữa thì cộng lại đáng kể. Bấm giờ một bữa nấu sẽ cho thấy phần chờ của nhà bạn; nhiều nhà thấy nó chiếm một phần năm thời gian bếp cháy trở lên.
Có nên đun nước bằng ấm điện rồi đổ vào nồi trên bếp gas?
Thường có lợi, vì ấm siêu tốc đưa phần lớn điện năng vào nước, còn bếp gas mất nhiều nhiệt ra xung quanh. Cách này cũng rút thời gian chờ sôi trên bếp, nhất là khi luộc rau, nấu mì, nấu canh.
Tắt bếp sớm có làm món chín không tới không?
Nếu tắt quá sớm thì có. Thử dần từng phút và ghi lại cho từng món. Với gia cầm, thịt xay, hải sản và món cho trẻ nhỏ, phải chắc món chín kỹ; dùng nhiệt kế thực phẩm hoặc cắt thử phần dày nhất.
Dùng lại nước luộc rau để nấu canh có an toàn không?
Với rau đã rửa sạch thì nhiều nhà vẫn làm và đó là một cách tận dụng nồi nước sôi. Không dùng nước đã chần thịt sống hay nước luộc có bọt bẩn để nấu món ăn ngay.
Rời bếp một chút có cần tắt lửa không?
Nên tắt. Vừa đỡ gas, vừa tránh nguy cơ chảo dầu quá nóng hay nồi cạn bị cháy khi không có người trông. Đánh lửa lại chỉ mất vài giây, trong khi một sự cố cháy bếp có thể xảy ra rất nhanh lúc bạn đang bận việc khác.
Nấu nhiều họng cùng lúc có tốn hơn nấu lần lượt không?
Tổng lượng gas phụ thuộc vào tổng thời gian và mức lửa của từng họng, không phụ thuộc vào việc cùng lúc hay lần lượt. Điều quan trọng là không để họng nào cháy chờ món khác.