Phần lớn lãng phí điện, nước, gas trong nhà xảy ra vào hai thời điểm: khi cả nhà vội ra khỏi nhà và khi mọi người lần lượt đi ngủ. Đèn nhà vệ sinh sáng cả ngày, quạt phòng khách chạy đến chiều, điều hoà phòng con bật khi con đã đi học, bình nóng lạnh chạy suốt đêm. Một vòng rà cố định chừng một phút vào hai thời điểm ấy chặn được hầu hết những chỗ bỏ quên này, đồng thời là một lớp an toàn với bếp gas và thiết bị điện.
Bài này hướng dẫn cách vẽ lộ trình rà cho nhà mình, danh sách việc cho từng thời điểm, cách chia lượt để không phải một người làm mãi, và cách biến vòng rà thành thói quen tự động thay vì một việc phải nhớ. Mọi việc chạm tới điện, gas là việc của người lớn; trẻ chỉ tham gia những phần an toàn.
Vì sao cần một vòng rà cố định thay vì "nhớ thì tắt"
Lúc vội ra khỏi nhà, đầu óc mọi người đang nghĩ tới chuyện khác: con có mang đủ sách vở không, có muộn giờ làm không, chìa khoá xe ở đâu. Việc tắt thiết bị trở thành việc phụ, dễ bị quên nhất. Buổi tối cũng vậy: mỗi người đi ngủ một giờ khác nhau, ai cũng nghĩ người sau sẽ tắt, và người cuối cùng thì đã buồn ngủ.
Một vòng rà cố định thay việc phải nhớ bằng một lộ trình. Thay vì tự hỏi "mình đã tắt gì chưa", người rà chỉ việc đi qua những điểm đã định theo thứ tự, như phi công đọc danh sách kiểm tra trước khi cất cánh. Danh sách ngắn, thứ tự cố định, nên làm nhanh và ít sót.
Lợi ích không chỉ ở tiền điện. Vòng rà buổi tối là lúc khoá van gas, kiểm tra bếp đã tắt, rút sạc các thiết bị không cần sạc qua đêm. Vòng rà khi đi vắng là lúc chắc chắn không có vòi nào đang chảy, không có bàn là nào còn cắm. Những việc này giảm rủi ro sự cố trong nhà, thứ mà không khoản tiết kiệm nào bù được nếu xảy ra.
Để thấy phần điện mà vòng rà chặn được, hãy làm một phép tính giả định. Một chiếc điều hoà phòng ngủ quên tắt từ bảy giờ sáng đến năm giờ chiều, chạy trung bình khoảng 800 W (tuỳ máy, máy inverter khi phòng trống thường chạy nhẹ hơn), tiêu khoảng 8 kWh trong mười tiếng. Chỉ cần quên như vậy hai lần một tuần, một tháng đã là khoảng 64 kWh, ngang với lượng điện nhiều gia đình dùng trong cả tuần. Đèn và quạt bỏ quên thì nhỏ hơn nhiều, nhưng cộng lại qua nhiều ngày cũng không ít.
Vẽ lộ trình rà cho nhà mình
Lộ trình tốt là lộ trình đi một mạch, không phải quay lại. Làm một lần vào cuối tuần, mất khoảng mười lăm phút:
- Đi từ phòng xa cửa ra vào nhất về phía cửa (với vòng rà khi ra khỏi nhà) hoặc từ cửa vào phía phòng ngủ (với vòng rà buổi tối), để kết thúc đúng chỗ bạn cần có mặt.
- Ở mỗi phòng, liệt kê tối đa ba đến bốn điểm cần xem: đèn, quạt hoặc điều hoà, ổ cắm của thiết bị chờ, vòi nước nếu có.
- Đánh dấu những điểm quan trọng về an toàn bằng chữ in đậm: van gas, bếp, bàn là, máy sấy tóc, bình nóng lạnh.
- Viết lộ trình ra một tờ giấy nhỏ, mỗi phòng một dòng, dán cạnh cửa ra vào hoặc cạnh công tắc phòng ngủ chính.
- Đi thử lộ trình hai, ba lần và bấm giờ. Nếu quá hai phút, rút bớt điểm không quan trọng; mục tiêu là vòng rà đủ ngắn để không ai ngại làm.
Mỗi nhà một lộ trình khác. Căn hộ chung cư hai phòng ngủ có thể chỉ cần năm điểm; nhà phố ba tầng có thể cần chia làm hai vòng, tầng trên và tầng dưới, cho hai người.
Danh sách cho hai thời điểm
Vòng rà khi ra khỏi nhà và vòng rà trước giờ ngủ có phần giống nhau nhưng không hoàn toàn. Bảng dưới gợi ý các điểm cần xem ở mỗi thời điểm.
| Điểm | Khi ra khỏi nhà | Trước giờ ngủ |
|---|---|---|
| Đèn | Tắt hết, trừ đèn cần để sáng vì an ninh nếu đi tối | Tắt hết, giữ đèn ngủ ở lối đi, nhà vệ sinh nếu nhà có người già, trẻ nhỏ |
| Quạt, điều hoà | Tắt ở các phòng không còn người | Phòng ngủ hẹn giờ; các phòng khác tắt |
| Bếp gas, bếp điện | Bếp đã tắt, van bình gas khoá nếu đi lâu | Bếp đã tắt, van bình gas khoá sau bữa tối |
| Bình nóng lạnh | Tắt | Tắt sau khi người cuối cùng tắm xong |
| Thiết bị chờ | Tivi, loa, máy tính tắt hẳn hoặc rút ổ | Tivi, đầu thu, loa tắt hẳn |
| Sạc | Rút sạc không dùng | Rút sạc đã đầy, không để sạc trên giường, gối |
| Vòi nước | Xem các vòi đã khoá, máy giặt không còn chạy dở | Xem các vòi, bồn cầu không còn chảy rỉ |
| Cửa, cửa sổ | Đóng cửa sổ hướng nắng để nhà đỡ nóng khi về | Mở hé cửa thông gió nếu đêm mát, để điều hoà nghỉ |
Dòng cửa sổ trông như không liên quan đến lãng phí, nhưng thực ra rất đáng làm. Một căn phòng hướng tây đóng rèm từ sáng sẽ mát hơn đáng kể lúc chiều về, điều hoà không phải chạy lâu để kéo nhiệt độ xuống. Ngược lại, một đêm mát mở cửa thông gió có thể thay cho cả đêm điều hoà.
Chia lượt để không ai phải làm mãi
Người rời nhà cuối cùng rà vòng sáng. Quy ước đơn giản nhất: ai ra khỏi nhà sau cùng thì rà. Nếu con lớn ra sau bố mẹ để đi học, con rà phần đèn, quạt, vòi; phần bếp gas thì bố mẹ đã khoá sau bữa sáng.
Người đi ngủ muộn nhất rà vòng tối. Mỗi nhà thường có một người hay thức khuya nhất. Giao vòng tối cho người đó là hợp lý, nhưng hãy luân phiên vào cuối tuần để họ không thấy mình gánh việc của cả nhà.
Chia đôi nhà nhiều tầng. Nhà phố nhiều tầng có thể chia: một người rà tầng trên, một người rà tầng dưới. Hai vòng ngắn dễ duy trì hơn một vòng dài.
Trẻ rà phần an toàn với trẻ. Trẻ từ khoảng sáu, bảy tuổi có thể rà đèn và quạt ở các phòng, xem vòi nước đã khoá chưa. Phần van gas, bếp, bình nóng lạnh, ổ cắm luôn do người lớn làm. Khi con làm xong phần mình, một lời cảm ơn là đủ, không cần kiểm tra lại trước mặt con.
Những chỗ hay bị sót nhất
Đèn và quạt nhà vệ sinh. Đây là điểm bị quên nhiều nhất vì cửa thường khép, đi ngang không thấy ánh đèn. Quạt hút trong nhà vệ sinh có thể chạy cả ngày mà không ai hay. Đưa nhà vệ sinh vào lộ trình như một điểm bắt buộc, mở cửa nhìn vào, không chỉ liếc qua.
Bình nóng lạnh sau giờ tắm tối. Người tắm cuối cùng thường quên tắt, và bình chạy giữ nhiệt suốt đêm đến sáng. Nếu công tắc bình đặt ngoài cửa phòng tắm, dán một dấu hiệu nhỏ cạnh công tắc chính là cách nhắc hiệu quả.
Thiết bị ở chế độ chờ trong phòng con. Máy tính để bàn, loa, đèn bàn có bộ đổi nguồn vẫn tiêu một ít điện khi tắt bằng nút. Lượng điện mỗi thiết bị nhỏ, nhưng là điểm dễ gom vào một ổ cắm có công tắc để tắt một lần.
Vòi bếp và máy giặt chạy dở. Buổi sáng vội, có người bật máy giặt rồi đi; máy giặt xong để quần áo ướt cả ngày, có khi phải giặt lại vì có mùi. Hẹn giờ máy giặt để xong đúng lúc có người về, hoặc giặt buổi tối.
Cửa tủ lạnh khép hờ. Một chiếc túi đồ nhô ra cũng đủ làm cửa tủ không kín, máy nén chạy liên tục. Khi rà bếp, ấn nhẹ cửa tủ để chắc đã đóng kín.
Biến vòng rà thành thói quen tự động
Một thói quen dễ hình thành hơn khi nó được gắn vào một việc đã có sẵn. Với vòng rà buổi sáng, gắn nó với việc cầm chìa khoá: chiếc móc treo chìa khoá đặt ngay cạnh tờ lộ trình, tay cầm chìa khoá là mắt thấy lộ trình. Với vòng rà buổi tối, gắn nó với việc tắt đèn phòng khách hoặc khoá cửa chính.
Thứ tự cố định cũng giúp não bộ chuyển việc từ chỗ phải nghĩ sang chỗ tự làm. Sau vài tuần đi đúng một lộ trình, người rà sẽ thấy tay mình tự với tới công tắc ở mỗi phòng mà không cần nhìn danh sách. Lúc đó có thể gỡ tờ giấy xuống, hoặc để lại cho người mới đến ở cùng.
Nên tránh biến vòng rà thành dịp kiểm tra người khác. Nếu người rà thấy đèn phòng con còn sáng, cứ tắt, rồi lúc thuận tiện nhắc nhẹ một lần. Một vòng rà mà mỗi lần lại kéo theo lời trách sẽ nhanh chóng bị mọi người né tránh, và người rà cũng thấy nặng nề.
Khi đi vắng dài ngày: vòng rà mở rộng
Đi công tác, về quê, đi du lịch vài ngày trở lên cần một vòng rà kỹ hơn. Ngoài các điểm thường ngày, thêm:
- Dọn tủ lạnh: ăn hết hoặc mang theo đồ tươi, gom đồ đông lạnh vào ngăn đông.
- Khoá van bình gas và van nước tổng nếu nhà có van riêng dễ tiếp cận.
- Tắt bình nóng lạnh, máy lọc nước, bộ phát wifi nếu không cần điều khiển từ xa.
- Rút phích các thiết bị điện không cần nguồn, giữ lại những thiết bị như camera nếu có.
- Đổ nước đọng trong chậu, xô để tránh muỗi đẻ trứng khi vắng nhà.
- Ghi số công tơ điện và đồng hồ nước trước khi đi, so khi về để phát hiện rò rỉ hoặc thiết bị chạy ngầm.
Nếu khi về thấy đồng hồ nước đã chạy trong khi nhà không ai dùng và van tổng không khoá, đó là dấu hiệu rò rỉ cần tìm. Đây là phép thử miễn phí mà nhiều gia đình chưa từng nghĩ tới.
Câu hỏi thường gặp
Vòng rà mất bao lâu là hợp lý?
Với căn hộ nhỏ, một phút là đủ; với nhà nhiều tầng, khoảng hai phút. Nếu lâu hơn, nên rút bớt điểm hoặc chia cho hai người. Vòng rà quá dài sẽ bị bỏ qua vào những ngày vội, mà ngày vội lại chính là ngày dễ quên nhất.
Có nên tắt cầu dao tổng mỗi khi ra khỏi nhà không?
Với việc đi làm, đi học hằng ngày thì không cần, vì tủ lạnh và một số thiết bị cần nguồn liên tục. Chỉ cần tắt từng thiết bị không dùng theo lộ trình. Khi đi vắng dài ngày và tủ lạnh đã dọn trống, có thể cân nhắc tắt cầu dao các nhánh không cần, việc này do người lớn làm.
Sạc điện thoại qua đêm có tốn điện và có nguy hiểm không?
Lượng điện sạc điện thoại rất nhỏ so với các thiết bị khác, nên chuyện tốn điện không đáng kể. Điều đáng chú ý hơn là an toàn: không sạc trên giường, gối, chăn, dùng bộ sạc chất lượng và rút khi máy nóng bất thường. Vòng rà tối là lúc tiện để kiểm tra những điều này.
Nhà có người làm ca đêm thì vòng rà buổi tối làm thế nào?
Người làm ca đêm có thể nhận vòng rà buổi sáng khi về nhà, còn vòng tối giao cho người ở nhà đi ngủ cuối cùng. Điều quan trọng là mỗi vòng đều có một người phụ trách rõ ràng, không để mọi người nghĩ người khác sẽ làm.
Có ứng dụng hay ổ cắm thông minh nào thay được vòng rà không?
Ổ cắm và công tắc điều khiển từ xa giúp tắt thiết bị khi đã ra khỏi nhà, nhưng không thay được việc khoá van gas, khoá vòi nước hay kiểm tra bàn là. Nếu dùng, hãy coi chúng là lớp bổ sung, vòng rà vẫn là cách chắc chắn nhất.
Ngửi thấy mùi gas khi rà buổi tối thì phải làm gì?
Khoá ngay van bình gas, mở cửa cho thông thoáng, không bật tắt công tắc điện, không bật lửa, không dùng điện thoại trong khu vực có mùi. Ra khỏi khu vực đó và gọi thợ có chuyên môn hoặc đơn vị cung cấp gas đến kiểm tra. Không tự tháo, sửa van hay dây dẫn.