Quạt điện là món rẻ nhất trong nhà nhưng lại chạy nhiều giờ nhất mùa nóng, và cũng là món bị bỏ bê nhiều nhất. Lớp bụi dày trên cánh và lồng quạt làm gió yếu đi, cánh lệch làm quạt rung, bụi bám vào khe thông gió của mô tơ làm máy nóng hơn. Người dùng thường bật số cao hơn, quạt kêu to hơn, rồi đến một ngày quạt không quay nữa và bị bỏ ra góc chờ đồng nát.
Phần lớn những chuyện đó tránh được bằng việc lau chùi đúng cách vài lần một mùa. Bài này nói việc bạn tự làm an toàn, những dấu hiệu cho thấy quạt đã có vấn đề về điện cần ngừng dùng, và cách nghĩ khi cân nhắc sửa hay bỏ một chiếc quạt cũ.
Bụi làm quạt yếu và nóng như thế nào
Cánh quạt được thiết kế với độ cong và độ nhẵn nhất định để đẩy không khí. Lớp bụi bám dày, nhất là ở mép trước của cánh, làm bề mặt nhám và nặng thêm. Gió ra yếu hơn ở cùng một số, nên người dùng chuyển lên số cao, mô tơ chạy nhanh hơn, ồn hơn và nóng hơn.
Bụi không phủ đều trên các cánh. Một cánh bám nhiều hơn cánh kia là quạt mất cân bằng, rung khi quay. Rung lặp lại làm mòn bạc hoặc vòng bi của trục, trục bắt đầu rơ, tiếng kêu tăng lên, và vòng lẩn quẩn đó kéo quạt hỏng nhanh.
Phía sau mô tơ thường có các khe thông gió để làm mát cuộn dây. Bụi, lông thú, tơ nhện bịt các khe này làm mô tơ không toả nhiệt được. Mô tơ nóng kéo dài làm lớp cách điện của cuộn dây già đi nhanh. Đây là phần quan trọng nhất, và cũng là phần ít ai lau.
Quạt trần chịu bụi theo kiểu khác: mặt trên cánh tích bụi dày mà nhìn từ dưới không thấy. Khi bật lên, bụi rơi xuống giường, bàn ăn. Ở bếp, bụi trộn với hơi dầu mỡ thành lớp dính, càng để lâu càng khó lau.
Một cách tự kiểm đơn giản: đứng cách quạt khoảng hai mét, so cảm giác gió ở số hai trước và sau khi lau. Nhiều nhà ngạc nhiên vì sau khi lau, số một đã đủ mát như số hai trước đó. Quạt chạy số thấp hơn vừa êm hơn, vừa đỡ nóng mô tơ, vừa bớt một chút điện mỗi đêm.
Vệ sinh quạt đứng, quạt bàn an toàn
Việc này làm được ở nhà với khăn ẩm, nước xà phòng loãng và một chiếc chổi lông mềm. Điều kiện đầu tiên là quạt đã rút phích.
- Tắt quạt, rút phích cắm khỏi ổ điện, đợi cánh dừng hẳn. Không lau quạt khi còn cắm điện dù đã tắt công tắc.
- Tháo lồng trước theo các lẫy hoặc vòng kẹp, tháo nút giữ cánh rồi rút cánh ra. Mỗi dòng quạt một kiểu; nếu không chắc chiều vặn, xem sách hướng dẫn và chụp ảnh trước khi tháo.
- Rửa cánh và hai nửa lồng bằng nước xà phòng loãng, xả sạch, lau khô hoàn toàn. Không ngâm hay xả nước vào thân quạt và mô tơ.
- Dùng chổi lông mềm hoặc máy hút bụi đầu nhỏ quét bụi ở các khe thông gió phía sau mô tơ và quanh trục. Thân quạt chỉ lau bằng khăn vắt thật khô.
- Kiểm dây nguồn và phích cắm: có chỗ nứt vỏ, gập gãy, lộ lõi đồng, phích lỏng hay cháy sém không. Nếu có, không dùng tiếp và mang đi thay dây ở thợ.
- Lắp cánh đúng chiều, siết chặt nút giữ cánh, lắp lồng khít. Cắm điện, chạy thử ở số thấp, nghe xem còn tiếng cọ hay rung không.
Quạt trần: tắt công tắc và ngắt aptomat của mạch trước khi lau, dùng thang chắc chắn có người giữ, lau cánh bằng khăn ẩm, có thể chụp một chiếc gối cũ vào cánh khi lau để bụi không rơi xuống. Không tự tháo hộp đấu dây hay trần treo; quạt lắc lư khi chạy thì gọi thợ kiểm móc treo.
Quạt rung, kêu to: nguyên nhân thường gặp
Cánh bám bụi không đều. Lau sạch cả bộ cánh thường làm giảm rung rõ rệt. Đây là việc nên làm đầu tiên trước khi nghĩ quạt hỏng.
Cánh bị cong, nứt hoặc lắp không chặt. Cánh nhựa để gần nguồn nóng hoặc bị va đập có thể cong vênh. Nút giữ cánh lỏng làm cánh lắc trên trục. Cánh nứt nên thay, không dán băng dính.
Lồng quạt méo, cọ vào cánh. Tiếng lạch cạch theo nhịp thường do lồng chạm cánh. Nắn lại lồng hoặc thay lồng.
Trục rơ, bạc mòn. Lắc nhẹ cánh khi quạt tắt và đã rút điện; nếu trục lắc nhiều theo chiều ngang, bạc hoặc vòng bi đã mòn. Thợ có thể thay bạc hoặc tra dầu đúng loại khi tháo mô tơ.
Chân đế lỏng, thân quạt đứng kênh. Siết lại ốc chân đế, kê quạt trên mặt sàn phẳng. Quạt đặt trên nệm hay ghế đệm dễ rung và dễ đổ.
Dấu hiệu nguy hiểm: ngắt điện và gọi thợ
Một số dấu hiệu không còn là chuyện bụi hay tiếng ồn mà là lỗi điện. Gặp một trong các dấu hiệu dưới đây, rút phích ngay và không dùng tiếp.
| Dấu hiệu | Có thể do | Vì sao không nên tự xử lý |
|---|---|---|
| Mùi khét, mùi nhựa cháy | Cuộn dây mô tơ quá nhiệt, dây nguồn chập | Nguy cơ cháy; cần kiểm cuộn dây và dây dẫn bằng dụng cụ đo |
| Thân mô tơ nóng tới mức không đặt tay lâu được | Mô tơ yếu, kẹt trục, tụ hỏng | Chạy tiếp có thể cháy cuộn dây |
| Bật công tắc mà cánh không quay, phải đẩy tay mới chạy | Thường là tụ khởi động yếu hoặc hỏng | Tụ là linh kiện điện, thay sai thông số có thể hỏng mô tơ |
| Tóe lửa ở phích, ổ cắm hoặc công tắc | Tiếp xúc kém, dây lỏng | Liên quan cả ổ điện trong nhà |
| Chạm vào thân quạt thấy tê | Rò điện ra vỏ | Nguy hiểm tính mạng; cần thợ kiểm cách điện |
Đừng để quạt chạy khi cả nhà đi vắng hoặc đã ngủ say trong căn phòng có trẻ nhỏ mà không có hẹn giờ. Quạt cũ, mô tơ đã yếu, chạy liên tục nhiều giờ là tình huống có rủi ro. Dùng chế độ hẹn giờ nếu quạt có, hoặc chọn quạt có cầu chì nhiệt bảo vệ khi thay mới.
Chọn đúng loại quạt cho từng chỗ để đỡ phải thay
Một phần lý do quạt hỏng sớm là dùng sai chỗ. Quạt bàn nhỏ đặt ở phòng khách rộng phải chạy số cao suốt ngày; quạt đứng để ngoài hiên hứng mưa hắt và bụi đường; quạt treo tường gắn ngay trên bếp nấu hút hơi dầu mỡ. Mỗi trường hợp làm một bộ phận già đi nhanh hơn bình thường.
Trước khi mua thêm hay thay quạt, nhìn lại cách bố trí: chiếc quạt nào đang phải gồng ở số cao vì không đủ sức cho căn phòng, chiếc nào đặt nơi ẩm, chiếc nào hướng gió bị chắn bởi tủ hay rèm. Đổi chỗ giữa các quạt sẵn có đôi khi giải quyết được mà không phải mua gì.
Ở phòng ngủ, quạt chạy êm ở số thấp thường quan trọng hơn sức gió lớn. Ở bếp, quạt nên đặt xa bếp nấu và được lau thường xuyên hơn. Ở hiên và sân, quạt cần chỗ khô, ổ điện có che và nên cất vào nhà khi trời mưa to.
Với quạt trần, kiểm khoảng cách từ cánh tới trần và tới đầu người theo hướng dẫn lắp đặt. Quạt trần lắp quá sát trần thì gió yếu, lắp quá thấp thì nguy hiểm. Việc lắp, chỉnh móc treo và đấu dây là việc của thợ điện.
Sửa hay bỏ một chiếc quạt cũ
Quạt đứng và quạt bàn có cấu tạo đơn giản, nhiều linh kiện thay được với chi phí nhỏ: cánh, lồng, dây nguồn, công tắc, tụ, bạc trục. Vì vậy với lỗi kiểu này, sửa thường hợp lý hơn bỏ, miễn là thân và mô tơ còn tốt.
Mô tơ cháy cuộn dây là trường hợp khác. Quấn lại cuộn dây tốn công, và với quạt rẻ, tiền sửa có khi gần bằng một chiếc mới. Khi đó so thêm hai điều: quạt cũ có những tính năng nhà bạn cần không, và một chiếc mới có tiết kiệm điện hơn đáng kể không. Quạt dùng mô tơ một chiều thường tiêu thụ ít điện hơn ở số thấp, nhưng chênh lệch tiền điện của một chiếc quạt thường nhỏ, nên đừng thay quạt còn tốt chỉ vì lý do này.
Quạt đã cũ, nhựa giòn, lồng gãy lẫy, chân đế nứt thì an toàn mới là lý do chính để thay, nhất là nhà có trẻ nhỏ. Lồng quạt hở thò ngón tay vào được là không chấp nhận được trong phòng trẻ.
Khi bỏ quạt, tháo những phần còn dùng được như cánh, lồng nếu cùng dòng với quạt khác trong nhà, phần còn lại đưa vào đường thu gom đồ điện cũ thay vì vứt chung rác sinh hoạt.
Thói quen giúp quạt chạy bền nhiều mùa
Những việc nhỏ sau đây gần như không tốn tiền mà kéo dài tuổi đời của quạt:
- Lau cánh và lồng mỗi tháng trong mùa nóng, nhà mặt đường hoặc gần bếp thì dày hơn.
- Dùng số vừa đủ. Số thấp đủ mát thì không cần số cao; số cao kéo dài làm mô tơ nóng và ồn hơn.
- Kê quạt cách tường, rèm và chăn màn để gió thông và khe thông gió sau mô tơ không bị chặn.
- Không kéo quạt bằng dây điện, không quấn dây quanh thân khi đang nóng, không đặt quạt nơi nước bắn tới như cạnh chậu rửa, phòng tắm.
- Cuối mùa, lau sạch, để khô, bọc túi vải thoáng và cất nơi khô ráo, đặt đứng, không chồng vật nặng lên lồng.
- Đầu mùa sau, kiểm dây nguồn và chạy thử vài phút có người ngồi cạnh trước khi dùng qua đêm.
Ghi lại ngày mua quạt và những lần sửa vào chỗ bạn vẫn ghi đồ dùng trong nhà. Khi một chiếc quạt bắt đầu hỏng vặt liên tục, danh sách này giúp bạn quyết dứt khoát hơn thay vì sửa mãi một món đã hết thời.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tự tra dầu vào trục quạt không?
Chỉ nên làm nếu sách hướng dẫn cho phép và quạt đã rút điện. Dầu sai loại hoặc tra quá nhiều sẽ hút bụi, đóng cặn và làm trục kẹt hơn. Quạt kêu do bạc mòn thì tra dầu chỉ đỡ tạm; thợ tháo mô tơ ra kiểm và thay bạc mới là xử lý gốc.
Quạt chạy suốt đêm có tốn điện nhiều không?
Quạt thường có công suất nhỏ so với máy lạnh hay bình nóng lạnh, nên tiền điện một đêm không lớn. Bạn có thể đo bằng ổ cắm đo điện năng trong một đêm rồi nhân với số đêm. Điều đáng lo khi chạy qua đêm là an toàn với quạt cũ, nên dùng hẹn giờ.
Quạt quay chậm dù bật số cao là bị gì?
Hay gặp nhất là tụ quạt đã yếu, tiếp theo là trục khô hoặc bạc mòn làm cánh quay nặng, hoặc bụi bám dày. Lau sạch và kiểm cánh quay tay có nhẹ không; nếu vẫn chậm, mang tới thợ kiểm tụ và trục.
Có nên rửa cả thân quạt dưới vòi nước không?
Không. Chỉ cánh và lồng đã tháo ra mới rửa nước. Thân quạt, mô tơ và công tắc chỉ lau bằng khăn vắt thật khô. Nước lọt vào mô tơ hoặc bảng công tắc có thể gây chập khi cắm điện lại.
Quạt trần lắc lư khi chạy có nguy hiểm không?
Lắc nhẹ do cánh lệch thì cân lại cánh có thể hết. Lắc mạnh, có tiếng kêu ở chỗ treo, hoặc cần treo bị lỏng thì nguy hiểm vì quạt có thể rơi. Tắt quạt, không ngồi ngay dưới và gọi thợ kiểm móc treo, ty treo.