Chờ con tan học, chờ người nhà đi chợ, chờ khách ở sảnh, ngồi trong xe nghỉ trưa: rất nhiều ô tô ở Việt Nam đứng yên nổ máy hàng chục phút mỗi ngày để giữ điều hoà mát. Xe không đi được mét nào, nhưng đồng hồ nhiên liệu vẫn tụt. Vì không gắn với quãng đường, khoản này gần như vô hình khi bạn tính chi phí đi lại.
Bài này giải thích chạy không tải tốn nhiên liệu ra sao, cách tự ước lượng mức tiêu hao của xe nhà mình khi đứng yên, khi nào nên tắt máy và khi nào không, cùng những điều tuyệt đối không làm vì an toàn của người trong xe. Các con số là mức tham khảo hoặc ví dụ giả định; mức thật tuỳ dung tích máy, điều hoà và thời tiết.
Chạy không tải tiêu tốn những gì
Khi xe đứng yên nổ máy, động cơ vẫn quay ở vòng tua không tải để duy trì hoạt động của chính nó, nạp điện cho ắc quy và kéo máy nén điều hoà nếu điều hoà đang bật. Mức tiêu hao lúc này không tính được theo lít trên 100 km vì xe không đi, mà phải tính theo lít mỗi giờ.
Ở mức tham khảo, một xe con phổ thông chạy không tải tiêu tốn từ khoảng nửa lít tới hơn một lít mỗi giờ, tuỳ dung tích máy, đời xe và đặc biệt là điều hoà. Bật điều hoà mạnh dưới nắng gắt có thể làm con số tăng đáng kể so với lúc tắt điều hoà. Xe dung tích máy lớn, xe nhiều chỗ ngồi tốn hơn xe nhỏ. Vì khoảng dao động rộng, cách tốt nhất là tự ước lượng cho xe mình như phần dưới.
Ngoài nhiên liệu, chạy không tải lâu còn có những chi phí ít thấy: số giờ máy chạy vẫn tăng dù số km không đổi, nên một chiếc xe hay nổ máy chờ có thể đến hạn bảo dưỡng theo giờ chạy máy sớm hơn chiếc chỉ nhìn số km. Khí thải xả ra tại chỗ, ngay nơi có người đang đứng, như cổng trường, sảnh bệnh viện, hầm chung cư.
Tự ước lượng mức hao khi đứng yên của xe nhà mình
Nhiều xe có màn hình hiển thị mức tiêu hao tức thời, khi đứng yên thường hiện theo lít mỗi giờ. Nếu xe không có, có thể ước lượng gián tiếp:
- Nếu màn hình xe hiển thị mức tiêu hao tức thời, đỗ xe ở chỗ thoáng, hợp lệ, nổ máy, bật điều hoà như thói quen, đọc con số sau khi máy đã ấm. Đọc thêm lần nữa khi tắt điều hoà để thấy chênh lệch.
- Nếu xe có thông số quãng đường còn chạy được, ghi lại trước và sau một lần chờ dài, quy đổi ra lượng nhiên liệu đã dùng theo mức hao trung bình của xe. Cách này thô nhưng đủ để thấy độ lớn.
- Ghi lại tổng thời gian nổ máy chờ trong một tuần điển hình: chờ đón con, chờ người nhà, ngồi nghỉ trong xe.
- Nhân thời gian chờ với mức hao mỗi giờ để ra lượng nhiên liệu một tuần, rồi nhân bốn để ra một tháng.
Ví dụ giả định: mỗi ngày làm việc nổ máy chờ khoảng 30 phút, 22 ngày một tháng là 11 giờ. Xe tiêu tốn giả định 0,9 lít mỗi giờ khi bật điều hoà, một tháng là khoảng 10 lít. Với đơn giá giả định 20.000 đồng một lít, khoảng 200.000 đồng mỗi tháng trả cho việc đứng yên, tức gần 2,4 triệu đồng mỗi năm. Con số của bạn có thể nhỏ hơn hoặc lớn hơn nhiều, nhưng sau khi tính, ít ai còn coi chuyện nổ máy chờ là không đáng kể.
Khi nào nên tắt máy
Chờ từ khoảng một phút trở lên ở chỗ đỗ hợp lệ. Với xe phun xăng điện tử đời mới, đề máy lại tốn rất ít nhiên liệu và không gây hại đáng kể cho máy khi ắc quy, củ đề còn tốt. Nếu biết chắc mình đứng yên lâu, tắt máy thường lợi hơn.
Thời tiết dễ chịu. Buổi sáng sớm, chiều mát hay những ngày gió, mở cửa kính, đỗ ở chỗ râm là đủ. Không cần giữ điều hoà chỉ vì thói quen.
Đỗ ở chỗ đông người. Cổng trường, sảnh bệnh viện, khu dân cư là nơi khí thải xả ra ảnh hưởng trực tiếp tới người đứng gần, nhất là trẻ em ở độ cao ngang ống xả.
Người trong xe đều là người lớn khoẻ mạnh. Khi không có người già, người ốm hay trẻ nhỏ cần giữ mát, người lớn có thể xuống xe đứng chỗ râm, vào cửa hàng hay khu chờ gần đó. Giữ điều hoà cho một chiếc xe trống người là khoản tốn thuần tuý.
Chờ lâu hơn thời gian cần để làm mát lại. Nếu chờ nửa tiếng, có thể tắt máy, xuống xe đứng chỗ mát hoặc vào trong chờ, rồi nổ máy bật điều hoà vài phút trước khi đi. Xe mát lại nhanh hơn bạn nghĩ, nhất là khi mở cửa xả hơi nóng trước.
Những điều tuyệt đối không làm, dù để tiết kiệm hay cho tiện
Chuyện nổ máy hay tắt máy là chuyện tiền, nhưng những điều dưới đây là chuyện an toàn tính mạng:
- Không để trẻ em một mình trong xe, dù xe nổ máy bật điều hoà hay tắt máy, dù chỉ vài phút. Xe tắt máy dưới nắng nóng lên rất nhanh; xe nổ máy thì trẻ có thể chạm vào cần số, nút bấm hoặc tự mở cửa.
- Không nổ máy ngồi trong xe ở nơi kín như gara đóng cửa, hầm thiếu thông gió. Khí thải có chứa khí CO không màu không mùi, tích tụ trong không gian kín có thể gây ngộ độc.
- Không ngủ trong xe đóng kín cửa khi nổ máy bật điều hoà, nhất là ở chỗ kín gió hoặc khi xe có thể có rò rỉ khí thải mà bạn không biết.
- Không tắt máy giữa dòng xe khi đang dừng đèn đỏ hay ùn tắc mà dòng xe có thể đi lại bất cứ lúc nào; mất vài giây đề máy có thể gây nguy hiểm cho xe sau.
- Không để chìa khoá trong xe nổ máy rồi rời đi, kể cả trước cửa nhà; ngoài nguy cơ mất xe, xe nổ máy không người trông là mối nguy cho người xung quanh.
Nếu xe có hệ thống tự ngắt động cơ khi dừng, hãy đọc sổ hướng dẫn để biết hệ thống hoạt động khi nào, vì nó có thể tạm không ngắt khi điều hoà đang chạy mạnh hoặc ắc quy yếu. Đó là thiết kế bình thường của xe.
Giữ xe mát mà không cần nổ máy suốt
Phần lớn lý do người ta nổ máy chờ là nóng. Giảm nhiệt cho xe khi đỗ giúp giảm nhu cầu đó. Chọn chỗ đỗ có bóng râm, quay kính lái theo hướng tránh nắng chiều, dùng tấm chắn nắng kính lái khi đỗ lâu. Những việc này không tốn bao nhiêu nhưng làm xe đỡ nóng đáng kể khi bạn quay lại.
Khi vào xe đã đỗ dưới nắng, mở hết cửa hoặc mở cửa kính một lúc để xả khí nóng trước, sau đó mới bật điều hoà và đóng cửa. Chạy xe với điều hoà sẽ làm mát nhanh hơn để xe đứng yên làm mát, vì khi xe chạy, dàn nóng được gió thổi qua và máy nén làm việc hiệu quả hơn. Vì vậy không cần nổ máy trước mười phút cho xe mát rồi mới đi.
Với những lần chờ có thể đoán trước như đón con, canh giờ đến sát giờ tan sau vài tuần quen đường sẽ cắt phần lớn thời gian chờ. Nếu trường có khu chờ cho phụ huynh, ngồi chờ ở đó thay vì trong xe cũng là một lựa chọn.
Nhà nhiều người lái: thống nhất một quy ước chờ
Trong gia đình có hai, ba người cùng lái một chiếc xe, thói quen chờ của mỗi người khác nhau. Người này luôn tắt máy, người kia luôn bật điều hoà chờ, và khoản nhiên liệu cuối tháng là tổng của cả hai. Một quy ước đơn giản giúp cả nhà cùng một cách: chờ trên khoảng một phút ở chỗ đỗ hợp lệ thì tắt máy; trời nắng gắt thì đỗ chỗ râm, mở cửa, hoặc xuống xe chờ; chỉ giữ điều hoà khi có người già, người ốm hay trẻ nhỏ ngồi cùng người lớn trong xe.
Quy ước không cần cứng nhắc. Mục đích là để ai cầm lái cũng biết cả nhà đang theo cách nào, thay vì mỗi người một kiểu rồi không biết vì sao tiền nhiên liệu tăng. Có thể ghi lại tổng thời gian chờ của tuần đầu và tuần sau khi áp dụng để thấy khác biệt.
Với người lớn tuổi trong nhà quen nổ máy chờ cho mát, nên giải thích bằng con số của chính xe mình hơn là nhắc nhở chung chung. Một phép tính cho thấy mỗi tháng tốn bao nhiêu cho việc đứng yên thường thuyết phục hơn mọi lời khuyên.
Chạy không tải và những hiểu lầm phổ biến
Hiểu lầm thứ nhất là phải nổ máy vài phút cho máy nóng rồi mới chạy. Với xe phun xăng điện tử đời mới, nhiều nhà sản xuất khuyến nghị chỉ cần nổ máy một lúc ngắn rồi đi nhẹ nhàng trong vài phút đầu, máy sẽ nóng nhanh hơn khi xe chạy. Hãy làm theo sổ hướng dẫn của xe bạn.
Hiểu lầm thứ hai là tắt máy rồi đề lại tốn nhiều xăng hơn để máy chạy tiếp. Với xe đời mới, lượng nhiên liệu dùng để đề máy rất nhỏ, thường được ví chỉ tương đương khoảng chục giây chạy không tải. Điều cần lưu ý là sức khoẻ của ắc quy và củ đề: nếu xe đề yếu, hãy kiểm ắc quy.
Hiểu lầm thứ ba là nổ máy chờ thì không ảnh hưởng gì vì xe không chạy. Ngoài nhiên liệu, máy chạy không tải lâu ở nhiệt độ cao, ngày nào cũng vậy, vẫn tính vào hao mòn của động cơ và các bộ phận phụ như điều hoà, quạt làm mát. Những xe chạy dịch vụ thường được khuyên rút ngắn chu kỳ bảo dưỡng một phần vì lý do này.
Câu hỏi thường gặp
Nổ máy chờ nửa tiếng có hại cho máy không?
Một lần thì không đáng kể. Nhưng nếu thành thói quen hằng ngày, máy chạy không tải nhiều giờ làm tăng hao mòn tương ứng với số giờ chạy, trong khi số km không phản ánh điều đó. Nên theo dõi cả mốc bảo dưỡng theo thời gian, không chỉ theo km.
Xe hybrid có tốn nhiên liệu khi đứng yên bật điều hoà không?
Xe hybrid có thể dùng pin để chạy điều hoà một thời gian, động cơ xăng chỉ nổ khi pin xuống thấp, nên mức tiêu hao khi chờ thường thấp hơn xe xăng thông thường. Tuy vậy vẫn tốn năng lượng, và lời khuyên về an toàn trẻ em, không gian kín vẫn giữ nguyên.
Mở hé cửa kính và tắt máy chờ trong xe có an toàn không?
Với người lớn, trong thời gian ngắn, ở chỗ râm thoáng thì thường ổn. Khi trời nắng nóng, nhiệt độ trong xe vẫn tăng nhanh dù hé kính; nếu chờ lâu, hãy xuống xe đứng chỗ mát. Không áp dụng cho trẻ em ở một mình.
Có nên tắt máy ở đèn đỏ dài không?
Chỉ khi biết chắc đèn đỏ còn lâu, xe đang ở đầu hàng hoặc dòng xe đã đứng hẳn, và xe đề lại nhanh. Ở phố đông, dòng xe nhích liên tục, tốt hơn là giữ máy để chủ động. Nếu xe có hệ thống tự ngắt động cơ, để hệ thống tự làm.
Ngồi trong xe nổ máy để nghỉ trưa có nguy hiểm không?
Ngủ trong xe đóng kín cửa khi máy nổ có rủi ro nếu có rò rỉ khí thải vào khoang xe hoặc xe đỗ ở chỗ kín gió. Nếu buộc phải nghỉ trong xe, đỗ ở nơi thoáng, không có tường chắn phía sau ống xả, và ưu tiên tắt máy, mở cửa kính, đỗ dưới bóng râm.