Nhiều gia đình không tốn xăng vì đi xa mà vì đi vụn: mười lăm phút ra tiệm thuốc, quay về, nửa tiếng sau lại đi lấy đồ giặt, tối nhớ ra hết nước mắm lại chạy ra tạp hoá. Mỗi chuyến chỉ vài cây số, nhưng cộng cả tuần thành con số đáng kể, chưa kể thời gian và những lần đề máy nguội.
Gom việc vào một chuyến không phải là ép cả nhà sống theo thời khoá biểu. Bài này hướng dẫn bạn đếm số chuyến thật trong một tuần, nhận ra chuyến nào gom được, sắp vòng đi cho hợp lý, và tính xem cả nhà đỡ được bao nhiêu. Các con số trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.
Vì sao chuyến ngắn tốn hơn bạn nghĩ
Một chiếc xe vừa nổ máy sau khi để nguội vài tiếng chưa chạy ở trạng thái hiệu quả nhất. Động cơ cần một quãng để đạt nhiệt độ làm việc, và trong quãng đó lượng nhiên liệu tiêu thụ cho mỗi cây số thường cao hơn lúc máy đã ấm. Ô tô thấy rõ hơn xe máy, nhưng cả hai đều chịu.
Chuyến ngắn trong khu dân cư cũng là chuyến nhiều dừng đỗ nhất: ra khỏi hẻm, chờ qua đường, tìm chỗ đỗ, quay đầu. Tỷ lệ thời gian xe chạy đều rất thấp. Vì thế ba chuyến lẻ mỗi chuyến hai cây số thường tốn hơn một vòng sáu cây số đi liền, dù tổng quãng đường bằng nhau.
Với xe máy, chuyến ngắn còn có một hệ quả ít người để ý: máy chưa kịp nóng đều thì đã tắt, hơi ẩm trong máy không kịp bay hơi. Xe chỉ toàn chạy những quãng rất ngắn thường được khuyên thay nhớt theo mốc thời gian sớm hơn là đợi đủ số km. Nghĩa là chuyến vụn không chỉ tốn xăng mà còn kéo theo chi phí bảo dưỡng.
Ngoài xăng, mỗi chuyến lẻ còn một khoản ít ai tính: thời gian của người đi. Hai mươi phút cho một chuyến mua một món đồ, nhân lên năm lần một tuần là gần hai tiếng. Với ô tô, mỗi lần đỗ ở chỗ thu phí còn thêm tiền gửi xe. Gom chuyến là bịt cùng lúc ba chỗ rò.
Đếm số chuyến thật của cả nhà trong một tuần
Trước khi gom, cần biết mình đang đi bao nhiêu chuyến. Cảm giác thường thấp hơn thực tế:
- Chọn một tuần bình thường, không có lễ Tết hay việc đặc biệt.
- Mỗi người trong nhà, mỗi lần dắt xe ra khỏi nhà, ghi một dòng ngắn: giờ đi, đi đâu, để làm gì, về lúc nào. Ghi trên điện thoại hay mẩu giấy dán cạnh chỗ để chìa khoá đều được.
- Cuối tuần, gom lại và đếm: tổng số chuyến, số chuyến dưới khoảng ba cây số, số chuyến chỉ để làm một việc.
- Đánh dấu những chuyến cùng hướng, cùng ngày mà đi tách nhau, ví dụ sáng đi chợ, chiều lại đi qua đúng con đường đó để lấy hàng.
- Đánh dấu những chuyến "quên": đi lần hai chỉ vì lần đầu quên mua một món.
Đa số gia đình làm bài tập này lần đầu đều thấy một phần đáng kể số chuyến là chuyến một việc, ngắn, và có thể gộp. Đó là phần bạn sẽ xử lý. Đừng ghi để phán xét ai đi nhiều, chỉ để cả nhà cùng thấy bức tranh chung. Những chuyến bắt buộc theo giờ như đi làm, đưa con đi học thì giữ nguyên làm khung để móc các việc khác vào.
Bốn cách gom việc dễ áp dụng nhất
Móc việc vặt vào chuyến bắt buộc. Chuyến đi làm và chuyến đưa đón con đã chắc chắn diễn ra. Tiệm thuốc, điểm nhận hàng, cửa hàng tạp hoá nằm trên hoặc sát đường đó thì làm luôn khi đi qua, không để dành một chuyến riêng.
Chọn một, hai "ngày việc vặt" mỗi tuần. Gom các việc không gấp như đi ngân hàng, mua đồ gia dụng, sửa giày, đổi hàng vào một buổi cố định. Trong tuần nhớ ra việc gì thì ghi vào danh sách chung thay vì đi ngay.
Danh sách mua sắm chung cho cả nhà. Một danh sách mà ai cũng thêm được, đặt ở chỗ dễ thấy hoặc trên nhóm tin nhắn gia đình. Người nào đi ra ngoài thì mở danh sách trước khi đi, mua luôn phần trên đường.
Gộp chuyến giữa các thành viên. Khi chồng đi lấy hàng, vợ đi chợ và con đi học thêm cùng một buổi chiều theo ba hướng gần nhau, một người có thể chở thêm hoặc làm hộ. Chỉ cần hỏi nhau một câu trên nhóm gia đình trước khi dắt xe ra.
Đổi một phần việc sang không cần đi. Một số việc có thể làm qua điện thoại, nhờ giao tới, hoặc nhờ người trong nhà đang đi ngang làm hộ. Mỗi chuyến tránh được hoàn toàn là chuyến đỡ nhiều nhất.
Ví dụ giả định: tuần trước và tuần sau khi gom
Bảng dưới đây minh hoạ một gia đình ba người, một ô tô và hai xe máy. Các con số là giả định để thấy cách tính, bạn thay bằng số đếm của nhà mình.
| Hạng mục | Tuần chưa gom | Tuần đã gom |
|---|---|---|
| Số chuyến việc vặt bằng xe máy | 12 chuyến, trung bình 3 km khứ hồi | 6 chuyến, trung bình 4 km |
| Số chuyến việc vặt bằng ô tô | 3 chuyến, trung bình 8 km | 1 chuyến, 14 km |
| Tổng km xe máy | 36 km | 24 km |
| Tổng km ô tô | 24 km | 14 km |
| Lần gửi xe có thu phí | 4 lần | 2 lần |
| Thời gian đi lại ước tính | Khoảng 5 giờ | Khoảng 3 giờ |
Giả định xe máy hao 2,2 lít/100 km, ô tô hao 9 lít/100 km khi đi phố quãng ngắn, đơn giá giả định 20.000 đồng một lít. Tiền xăng tuần chưa gom: 0,36 × 2,2 × 20.000 + 0,24 × 9 × 20.000 = 15.840 + 43.200 = 59.040 đồng. Tuần đã gom: 0,24 × 2,2 × 20.000 + 0,14 × 9 × 20.000 = 10.560 + 25.200 = 35.760 đồng. Chênh khoảng 23.000 đồng mỗi tuần, hơn một triệu đồng mỗi năm, chưa tính tiền gửi xe và hai giờ mỗi tuần được trả lại cho cả nhà. Con số thật còn tuỳ mức hao xe nhà bạn khi chạy quãng ngắn.
Sắp vòng đi cho hợp lý: thứ tự cũng là tiền
Khi đã gom được nhiều việc vào một chuyến, thứ tự ghé từng chỗ quyết định quãng đường. Nguyên tắc đơn giản nhất là đi theo vòng, không đi hình răng cưa: nhìn các điểm cần ghé trên bản đồ trong đầu, chọn một chiều đi ra và một chiều quay về khác nhau, tránh chạy qua chạy lại cùng một đoạn.
Thứ tự còn liên quan tới đồ đạc. Đồ đông lạnh, rau tươi, thịt cá nên mua ở điểm cuối trước khi về để không phải để lâu trong cốp xe nóng; đồ khô, đồ gia dụng mua trước. Việc cần giấy tờ như ngân hàng, bưu điện nên làm khi còn sớm, tránh giờ đông phải quay lại hôm khác.
Tránh khung giờ đông cũng là một phần của sắp vòng. Cùng một vòng sáu cây số, đi lúc mười giờ sáng ngày thường có khi chỉ mất nửa thời gian so với lúc năm giờ chiều, với ít lần dừng hơn hẳn. Nếu việc không gắn với giờ làm, hãy đẩy nó ra khỏi giờ cao điểm.
Với ô tô, chọn điểm có chỗ đỗ thuận tiện làm điểm dừng chính rồi đi bộ tới hai, ba cửa hàng gần đó thường đỡ hơn lái xe tới từng cửa hàng, vừa đỡ xăng vừa đỡ tiền gửi xe nhiều lần. Đi bộ vài trăm mét ở một khu phố đông còn nhanh hơn tìm chỗ đỗ mới.
Khi nào gom việc không còn lợi
Gom việc có giới hạn của nó. Nếu để gom ba việc vào một chuyến mà bạn phải chạy vòng thêm vài cây số qua những con đường đông, tổng quãng đường có thể còn dài hơn đi lẻ từng việc gần nhà. Trước khi gộp, hãy hình dung tổng quãng đường của cả vòng so với các chuyến lẻ cộng lại; chỉ gộp khi vòng đi thực sự ngắn hơn hoặc gần bằng mà đỡ được số lần nổ máy.
Gom việc cũng không còn lợi khi nó khiến bạn mua nhiều hơn. Một "ngày việc vặt" ở trung tâm thương mại dễ biến thành buổi dạo và mua thêm những thứ ngoài danh sách. Khoản xăng đỡ được vài chục nghìn có thể bị nuốt ngay bởi một món đồ không cần. Giữ đúng danh sách là một nửa của việc gom chuyến.
Cuối cùng là sức người. Người lớn tuổi, người đang mệt hay đang chở trẻ nhỏ không nên bị kéo vào một vòng đi dài hai, ba tiếng chỉ để đỡ một chuyến. Với họ, hai chuyến ngắn thoải mái có khi là lựa chọn đúng. Tính toán để chống lãng phí, không phải để vắt sức nhau.
Giữ thói quen gom việc mà không làm cả nhà khó chịu
Gom việc chỉ bền khi không biến thành luật cứng. Vài lưu ý để cả nhà cùng theo được:
- Việc gấp vẫn là việc gấp: thuốc cho người ốm, đồ cho trẻ nhỏ, sự cố trong nhà thì đi ngay, không đợi ngày việc vặt.
- Không giao hết việc vặt cho một người chỉ vì người đó có xe hoặc ở nhà; luân phiên để không ai thấy mình bị dồn việc.
- Danh sách chung phải đơn giản: một chỗ, ai cũng mở được, gạch đi khi đã mua. Danh sách phức tạp sẽ bị bỏ sau một tuần.
- Đếm lại sau một tháng bằng cách ghi chuyến như tuần đầu. Thấy số chuyến giảm là động lực để giữ tiếp.
- Với trẻ lớn, có thể giao cho con việc nhớ danh sách hoặc chọn thứ tự ghé, như một trò chơi tìm đường, không phải một nhiệm vụ bị kiểm tra.
Mục tiêu không phải đi ít nhất có thể, mà là không đi những chuyến không cần. Một buổi cuối tuần cả nhà cùng đi chợ, ghé ăn sáng rồi về cũng là một chuyến gom nhiều việc, và là chuyến dễ chịu hơn nhiều so với ba người đi ba lượt lẻ.
Câu hỏi thường gặp
Gom việc có làm đồ tươi bị hỏng vì phải chở lâu không?
Nếu sắp thứ tự hợp lý thì không. Mua đồ tươi, đồ đông lạnh ở điểm cuối trước khi về, mang theo túi giữ nhiệt khi đi xa hoặc trời nóng. Với vòng đi trong khu dân cư dưới một tiếng, đồ tươi thường vẫn ổn nếu không để trong cốp xe phơi nắng.
Nhà chỉ có một xe máy thì gom việc có ích gì?
Vẫn có ích, thậm chí rõ hơn, vì một chiếc xe phải phục vụ nhiều người. Gom việc giúp xe rảnh vào những lúc người khác cần, giảm số lần phải chờ nhau, ngoài phần xăng và thời gian đỡ được.
Đặt hàng giao tận nhà có thay được chuyến đi không?
Có thể, nhưng nên tính cả phí giao hàng và nguy cơ mua thừa vì muốn đủ mức miễn phí giao. Với đồ nặng, cồng kềnh hoặc mua định kỳ, giao tận nhà thường hợp lý; với vài món lặt vặt trên đường đi làm, ghé mua luôn thường đỡ hơn.
Làm sao nhớ được các việc cần làm trong tuần mà không bị sót?
Dùng một danh sách chung duy nhất, đặt ở chỗ cả nhà nhìn thấy hằng ngày hoặc trên nhóm tin nhắn gia đình. Nghĩ ra việc gì ghi ngay, kể cả việc nhỏ. Trước mỗi chuyến đi, người đi mở danh sách ra xem phần nào nằm trên đường.
Có nên đi bộ hoặc đạp xe thay cho những chuyến rất ngắn không?
Với quãng vài trăm mét đến khoảng một, hai cây số, đường an toàn và thời tiết cho phép, đi bộ hoặc xe đạp thường là lựa chọn tốt nhất: không tốn xăng, không tốn tiền gửi xe, lại thêm vận động. Chọn đường có vỉa hè và hạn chế qua giao lộ lớn khi đi cùng trẻ nhỏ.