Một đôi giày hỏng sớm hiếm khi do một cú va mạnh; phần lớn là do mỗi ngày bị đi liên tục, ướt mồ hôi, phơi dưới nắng gắt rồi lại đi tiếp. Keo đế yếu dần, lót giày xẹp, da khô nứt, vải mục, mùi hôi bám mãi không đi. Đến lúc nhận ra thì đế đã há miệng, và đôi giày bị bỏ dù phần thân còn tốt.
Bài này tập trung vào giày dép đi hằng ngày của cả nhà: giày thể thao, giày vải đi học, giày da đi làm, dép quai hậu, sandal. Không bàn chuyện chọn mua, chỉ bàn cách dùng, phơi, cất và sửa để những đôi đang có đi được lâu hơn, đỡ một khoản mua mới mỗi năm.
Vì sao giày dép hỏng nhanh hơn mức đáng có
Chân người tiết mồ hôi suốt ngày, và giày là chỗ mồ hôi không thoát ra được. Lớp lót và đệm giữa hút ẩm, nếu không có thời gian khô hẳn, chúng xẹp nhanh, mất độ êm, đồng thời là môi trường cho vi khuẩn gây mùi. Da thật ngấm mồ hôi rồi khô đi khô lại nhiều lần thì cứng và nứt ở nếp gấp mũi giày.
Phần lớn giày dép phổ thông hiện nay ghép đế bằng keo. Keo chịu kém khi ướt lâu và khi gặp nhiệt cao. Phơi giày dưới nắng trưa, để trong cốp xe máy giữa trưa hè hay hơ cạnh bếp là cách nhanh nhất làm keo mềm ra, đế bắt đầu bong từ mũi hoặc gót.
Cách đi cũng góp phần: dẫm gót giày vải để xỏ cho nhanh làm gãy phần gót, kéo lê chân mòn đế lệch một bên, đi giày thể thao để lội mưa hoặc chơi bóng trên sân xi măng làm đế mòn nhanh gấp mấy lần.
Điều đáng tiếc là nhiều hư hỏng này sửa được rẻ nếu phát hiện sớm. Một đường keo hở vài phân dán lại là xong, để đến khi đế rơi hẳn thì nhiều đôi không còn đáng sửa.
Một thói quen nhỏ giúp phát hiện sớm: mỗi tối khi cởi giày, lật đế lên nhìn nhanh mũi và gót. Ba giây mỗi ngày đủ để thấy một đường keo vừa hé hay một gót vừa mòn lệch. Với giày của trẻ, việc này để người lớn làm khi dọn giày ở cửa, tiện thể xem giày còn vừa chân con không.
Luân phiên: hai đôi đi xen kẽ bền hơn một đôi đi liền
Mỗi đôi cần thời gian khô. Lót và đệm giày thường cần ít nhất một ngày để khô bớt mồ hôi. Đi xen kẽ hai đôi, mỗi đôi có một ngày nghỉ, lót đỡ xẹp và ít mùi hơn.
Tổng tuổi thọ thường dài hơn. Hai đôi đi xen kẽ không chỉ chia đôi số ngày đi mà mỗi đôi còn hỏng chậm hơn vì không bị ẩm liên tục. Bạn mua hai đôi một lần nhưng không phải mua lại sớm.
Giày theo việc. Một đôi cho đi học, đi làm, một đôi cho trời mưa, việc nặng, chơi thể thao. Giày da đi làm mà dùng để lội nước là hỏng sớm.
Với trẻ em, luân phiên vừa phải. Chân trẻ lớn nhanh nên không cần nhiều đôi cùng cỡ; một đôi đi học và một đôi đi chơi, đi mưa là đủ. Kiểm cỡ giày vài tháng một lần để con không đi giày chật.
Dép trong nhà cũng cần nghỉ. Dép đi trong nhà tắm và dép đi trong phòng nên tách riêng. Dép ướt đi khắp nhà vừa trơn vừa nhanh hỏng sàn và nhanh hỏng chính đôi dép.
Phơi giày đúng cách sau khi ướt hoặc giặt
Phơi sai là nguyên nhân phổ biến khiến đế bong và da nứt. Làm theo trình tự này cho giày vải, giày thể thao, giày da:
- Tháo dây và rút lót giày ra phơi riêng; lót là phần ẩm nhất.
- Lau bùn đất bằng khăn ẩm. Giày vải, giày thể thao có thể giặt tay với xà phòng nhẹ, chải mềm; giày da chỉ lau, không ngâm nước.
- Nhét giấy báo cũ hoặc khăn giấy vào trong để hút ẩm và giữ dáng, thay giấy sau vài giờ khi giấy đã ướt.
- Phơi ở chỗ thoáng gió, có bóng râm. Không phơi dưới nắng trưa gắt, không đặt trên mái tôn nóng, không hơ cạnh bếp hay dùng máy sấy tóc nóng sát đế.
- Để giày khô hoàn toàn mới đi lại, kể cả phần đệm giữa. Ấn ngón tay vào lót thấy còn lạnh ẩm là chưa khô.
- Giày da sau khi khô, bôi một lớp kem dưỡng da phù hợp để da không cứng và nứt.
Mùa nồm ẩm ở miền Bắc, giày phơi lâu khô và dễ mốc. Phơi trong phòng có quạt thổi nhẹ, đặt gói hút ẩm trong giày, và không cất giày khi còn ẩm vào tủ kín.
Sửa sớm: những hư hỏng nhỏ đáng mang đi ngay
Thợ sửa giày ở các con hẻm, chợ và cửa hàng sửa đồ da xử lý được phần lớn hư hỏng thường gặp: dán lại đế hở, khâu viền đế, thay gót mòn, đóng đế phụ chống trơn, thay khoá kéo bốt, khâu lại quai dép, vá chỗ rách ở thân giày vải. Chi phí thường nhỏ so với một đôi mới.
Dấu hiệu nên mang đi ngay: đế hở một đường ở mũi hoặc gót, gót giày mòn vẹt một bên, đường chỉ ở quai dép bắt đầu bung, khoá kéo răng lệch. Mỗi lỗi để lâu thì lan rộng; đế hở vài phân đi thêm một tuần mưa có thể bung nửa bàn.
Đóng đế phụ mỏng dưới đế giày da mới là cách nhiều người dùng để giữ đế gốc khỏi mòn. Khi đế phụ mòn, thay đế phụ thay vì phải thay cả đế. Hỏi thợ về loại đế phụ hợp với đôi giày và nơi bạn hay đi.
Bạn có thể tự dán những chỗ hở nhỏ bằng keo dán giày, nhưng keo loại này thường chứa dung môi có hơi độc và dễ cháy. Nếu tự làm, làm nơi thoáng gió, xa bếp lửa, đeo găng, cất keo ngoài tầm tay trẻ. Với giày đắt tiền hay hư hỏng lớn, giao thợ sẽ bền và đẹp hơn.
Tính thử tiền giày dép cả nhà trong một năm
Giày dép là khoản chi rải rác nên ít nhà biết mỗi năm mình tiêu bao nhiêu cho nó. Một cách nhìn rõ là liệt kê mọi đôi đã mua trong mười hai tháng qua của từng người, ghi đôi nào còn đi, đôi nào đã bỏ và bỏ vì lý do gì: bong đế, chật, hôi, hay chỉ vì chán.
Ví dụ giả định với gia đình bốn người ở Khánh Hòa: trong một năm mua mười hai đôi, trong đó năm đôi bị bỏ vì bong đế hoặc nứt khi phần thân còn tốt, hai đôi vì hôi. Nếu bảy đôi đó được luân phiên, phơi đúng và mang đi dán đế sớm, giả sử một nửa trong số đó đi thêm được một năm, gia đình bớt được ba bốn đôi phải mua mỗi năm, đổi lại vài lần trả tiền công sửa nhỏ.
Phép tính không cần chính xác. Mục đích là nhìn thấy tỉ lệ đôi bị bỏ "oan", tức là bỏ vì một lỗi sửa được hoặc tránh được. Nếu tỉ lệ đó cao, thói quen phơi, cất và sửa trong bài này đáng để cả nhà thử ngay trong mùa mưa tới.
Với trẻ em, phần lớn đôi bị bỏ vì chật chứ không vì hỏng. Khi đó, khoản tiết kiệm đến từ việc giữ giày còn tốt cho em nhỏ hoặc cho người quen, không phải từ việc cố cho con đi giày chật thêm, vì giày chật ảnh hưởng tới bàn chân đang lớn.
Mỗi loại giày dép một cách chăm
Chất liệu khác nhau thì kẻ thù khác nhau. Bảng dưới đây tóm lược những việc nên và không nên với các loại phổ biến:
| Loại | Nên làm | Không nên | Dấu hiệu cần sửa |
|---|---|---|---|
| Giày thể thao | Luân phiên, rút lót phơi, giặt tay nhẹ | Giặt máy thường xuyên, sấy nóng | Đế hở ở mũi, đệm gót xẹp lệch |
| Giày vải đi học | Giặt tay, phơi bóng râm, nhét giấy giữ dáng | Dẫm gót, phơi nắng gắt | Gót gãy, vải rách ở mũi, đế bong |
| Giày da | Lau, dưỡng da, cây giữ dáng hoặc nhét giấy | Ngâm nước, để ẩm trong tủ kín | Gót mòn, đế mòn, da nứt nếp gấp |
| Dép, sandal | Rửa nước sạch, phơi bóng râm | Để ngoài nắng cả ngày, đi trong nước bẩn lâu | Quai bung chỉ, đế mỏng trơn |
| Ủng, giày đi mưa | Rửa bùn, úp ngược cho ráo | Cất khi còn ướt bên trong | Nứt ở nếp gấp cổ chân |
Giày đế đã mòn trơn không chỉ là chuyện tiết kiệm mà là chuyện an toàn, đặc biệt với người lớn tuổi và trẻ nhỏ đi trên sàn ướt. Thay đế hoặc thay giày khi đế đã mòn hết rãnh.
Cất giày và xử lý mùi để không phải bỏ đôi còn tốt
Không ít đôi giày bị bỏ không phải vì hỏng mà vì hôi. Mùi đến từ vi khuẩn sống nhờ mồ hôi trong lót giày. Cách gốc là để giày khô giữa hai lần đi, thay tất mỗi ngày, rút lót ra phơi định kỳ. Có thể rắc một ít bột baking soda vào giày qua đêm rồi đổ sạch; lót quá hôi có thể thay lót mới rẻ hơn nhiều so với cả đôi.
Cất giày ít đi ở chỗ khô, thoáng, không cho vào túi ni lông kín. Hộp giấy có đục lỗ hoặc túi vải là lựa chọn tốt. Giày da nên có cây giữ dáng hoặc nhét giấy để mũi không bị gãy nếp.
Giày trẻ con đã chật nhưng còn tốt thì rửa sạch, phơi khô, cất cho em nhỏ hơn hoặc cho người thân. Giày người lớn không còn đi nữa, nếu còn tốt, mang đi cho tặng sớm khi đôi giày còn đẹp, đừng để vài năm trong tủ tới khi keo đế tự bong.
Kệ giày đặt ngoài hiên hay cạnh cửa nên có mái che mưa hắt và không bị nắng chiều chiếu thẳng. Giày để ngoài trời qua đêm còn hút sương, sáng ra đã ẩm trước khi đi; giày da còn có thể bị chuột, gián gặm. Giày đi hằng ngày để kệ thoáng trong nhà là tốt nhất.
Một mẹo kiểm kê đơn giản: mỗi mùa, xếp toàn bộ giày dép cả nhà ra một chỗ. Đôi nào cần sửa, mang đi trong tuần. Đôi nào không ai đi trong một năm, quyết cho hay giữ. Việc này mất nửa giờ nhưng thường cứu được vài đôi khỏi bị bỏ quên tới hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Giặt giày thể thao bằng máy giặt có được không?
Một số loại giày vải, giày thể thao nhẹ chịu được giặt máy ở chế độ nhẹ trong túi giặt, nhưng giặt máy thường xuyên làm keo đế yếu và giày mất dáng. Giặt tay với xà phòng nhẹ và chải mềm an toàn hơn. Tuyệt đối không cho giày vào máy sấy nóng.
Đế giày bong một chút có nên tự dán bằng keo con voi không?
Keo dán nhanh loại thông thường khi khô thì giòn, dễ nứt khi giày gập, và dính vào da tay rất nguy hiểm. Nên dùng keo chuyên dán giày hoặc mang ra thợ. Nếu tự làm, làm nơi thoáng, đeo găng và để keo ngoài tầm tay trẻ.
Có cần mua cây giữ dáng giày đắt tiền không?
Không bắt buộc. Với giày da đi làm, cây giữ dáng giúp giữ mũi giày và hút ẩm tốt. Giày thể thao, giày vải thì giấy báo cũ hay khăn giấy nhét vào khi phơi là đủ. Điều quan trọng hơn là để giày khô và nghỉ giữa các ngày.
Bao lâu thì nên thay giày chạy bộ?
Không có con số chung vì tuỳ cân nặng, mặt đường và cách chạy. Khi đế giữa đã xẹp rõ, đế ngoài mòn lệch, chạy thấy đau chân bất thường, đó là lúc nên thay. Luân phiên hai đôi và chỉ dùng giày chạy để chạy giúp đôi giày giữ được độ êm lâu hơn.
Giày bị mốc trắng có dùng lại được không?
Mốc nhẹ trên bề mặt giày da hoặc vải thường xử lý được: chải mốc ngoài trời, lau bằng khăn ẩm có chút xà phòng, phơi khô thoáng, rồi dưỡng da với giày da. Mốc ăn sâu vào lót và đệm, có mùi nặng, thì thay lót hoặc cân nhắc bỏ, nhất là với người hay dị ứng.