Phần lớn đồ khô, gia vị, đồ hộp phải vứt vì quá hạn không phải do mua kém chất lượng, mà do trong nhà đã có mà không ai biết, nên lại mua thêm. Ba gói bột chiên giòn mở dở, hai chai nước mắm cùng loại, bốn hộp cá, một túi đậu xanh mua từ Tết năm ngoái. Mỗi lần đi chợ, người mua không chắc nhà còn hay hết, và để cho chắc thì mua thêm. Món cũ bị đẩy vào trong, chìm dần, đến khi phát hiện thì đã quá hạn hoặc có mọt.
Bài này hướng dẫn một buổi kiểm kê tủ bếp chừng ba mươi phút mỗi tháng: đếm những gì đang có, tìm món mua trùng và món sắp hết hạn, đặt mức tồn tối thiểu cho từng loại, sắp một kệ dùng trước. Đồ khô bền hơn đồ tươi nhiều nên lãng phí ở đây ít đập vào mắt, nhưng cộng cả năm thì không nhỏ, và những món như dầu ăn, hạt, bột mì một khi đã ôi, mốc thì không còn cứu được.
Vì sao đồ khô hay bị mua trùng
Đồ khô nằm trong tủ kín, không hiện ra mỗi lần mở tủ lạnh như rau, thịt. Bạn có thể đứng trước kệ hàng ở siêu thị và hoàn toàn không nhớ nhà còn bao nhiêu hạt nêm hay bột năng. Phản xạ tự nhiên là mua thêm cho chắc, vì đồ khô để lâu được, mua dư cũng không sao. Lập luận này đúng cho một lần, nhưng lặp lại nhiều tháng thì tủ đầy đồ trùng.
Thứ hai, nhiều người cùng đi chợ trong một nhà. Mẹ mua dầu ăn sáng thứ Hai, bố tiện đường lại mua thêm chiều thứ Ba. Người giúp việc mua bột ngọt theo thói quen của nhà cũ. Không có một chỗ chung để ghi những gì đã hết, mỗi người tự đoán theo trí nhớ của mình.
Thứ ba là khuyến mãi theo combo và quà tặng kèm. Mua một chai dầu tặng một gói hạt nêm, mua thùng mì được thêm vài gói, mua bột giặt tặng nước rửa chén. Đồ tặng kèm không nằm trong kế hoạch nào, cứ thế cộng dồn vào tủ. Thêm những đợt mua tích trữ trước Tết, trước mùa mưa bão, tủ đồ khô của nhiều nhà chứa lượng đủ dùng cả nửa năm mà không ai ý thức được.
Buổi kiểm kê ba mươi phút: làm theo thứ tự
Chọn một buổi rảnh, tốt nhất là trước hôm đi chợ lớn. Chuẩn bị một tờ giấy, một cây bút và một chỗ trống trên sàn hoặc bàn ăn.
- Lấy hết đồ ra. Mở tủ đồ khô, tủ dưới bồn rửa, kệ gia vị, lấy tất cả ra ngoài. Không lấy hết thì những gói nằm sâu nhất, cũng là gói cũ nhất, sẽ lại bị bỏ sót.
- Gom theo loại. Xếp thành nhóm: gạo và tinh bột, bột các loại, đường và gia vị khô, nước chấm và dầu ăn, đồ hộp, hạt và đậu, mì và đồ ăn liền, đồ ăn vặt.
- Đếm và ghi. Với mỗi loại, ghi số lượng và mốc hạn gần nhất. Ví dụ: nước mắm hai chai, một chai đã mở; bột chiên giòn ba gói, hai gói mở dở.
- Kiểm tình trạng. Mở các túi đã mở để xem có mọt, mạng tơ, vón cục ẩm, mùi hôi dầu không. Có dấu hiệu thì bỏ, không tiếc.
- Đánh dấu ba nhóm. Món mua trùng, món sắp hết hạn trong khoảng một tháng, món đã hỏng phải bỏ.
- Xếp lại theo nguyên tắc cũ ra trước. Đồ mở dở và đồ gần hạn đặt ở chỗ dễ lấy nhất.
Lần đầu sẽ lâu hơn ba mươi phút vì tủ tích tụ nhiều. Từ lần thứ hai, khi tủ đã gọn và có danh sách, việc kiểm kê chỉ là đối chiếu nhanh. Nhiều nhà gắn buổi kiểm kê vào một mốc dễ nhớ như cuối tháng hay ngày nhận lương.
Đọc kết quả kiểm kê: ba nhóm và cách xử lý
Sau khi đếm, bạn sẽ có một danh sách. Phần việc quan trọng là biến danh sách thành quyết định cho tháng tới.
| Nhóm | Ví dụ giả định | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Mua trùng | Ba gói bột năng, hai chai dầu hào | Ngừng mua loại đó cho đến khi dùng hết; ghi lên danh sách không mua |
| Sắp hết hạn | Hộp cá còn một tháng, gói bánh quy còn hai tuần | Đưa vào thực đơn trong tháng; đặt lên kệ dùng trước |
| Đã hỏng | Túi đậu có mọt, gói lạc có mùi hôi dầu | Bỏ ngay; lần sau mua lượng nhỏ hơn, cất kín hơn |
| Không ai dùng | Gia vị mua cho một món duy nhất | Tìm thêm món dùng được trong tháng, hoặc cho người dùng được khi còn hạn xa |
| Đủ, đúng mức | Gạo, nước mắm, đường | Giữ nguyên, chỉ mua khi chạm mức tối thiểu |
Nhóm không ai dùng là nhóm gây tiếc nhiều nhất. Đó thường là những gia vị đặc biệt mua cho một công thức trên mạng, nấu một lần rồi thôi. Khi còn hạn xa, cho người quen hay nấu món đó là cách tốt hơn để nó nằm trong tủ đến lúc phải vứt. Lần sau, trước khi mua gia vị lạ, hãy tự hỏi mình sẽ nấu ít nhất ba món nào với nó.
Đặt mức tồn tối thiểu cho từng loại
Mức tồn tối thiểu là con số mà khi chạm tới thì mới mua. Ví dụ: nước mắm còn một chai chưa mở thì ghi vào danh sách; dầu ăn còn một chai thì ghi; gạo còn khoảng một tuần ăn thì ghi. Chưa chạm mức thì không mua, dù thấy khuyến mãi.
Mức nên đủ cho khoảng thời gian đến lần đi chợ kế tiếp cộng thêm một ít. Nhà đi siêu thị mỗi tuần thì mức cho một hai tuần là đủ. Không cần mức cho ba tháng, trừ khi nhà ở xa chợ hoặc vùng hay bị chia cắt mùa mưa bão.
Đồ có dầu béo giữ mức thấp hơn. Lạc, mè, hạt điều, bột mì nguyên cám, dầu ăn đã mở dễ ôi. Mua lượng nhỏ, dùng trong vài tuần, cất kín nơi mát.
Ghi mức ngay trên kệ. Một mẩu giấy dán ở cánh tủ ghi mức của các món chính giúp ai trong nhà cũng biết khi nào cần mua, không phải hỏi người nấu.
Xem lại mức sau mỗi mùa. Mùa hè nhà uống nhiều, nấu canh chua nhiều; mùa lạnh nấu lẩu, kho nhiều hơn. Mức tồn của nước mắm, đường, me, bột canh vì vậy có thể khác nhau theo mùa. Mỗi lần kiểm kê, nếu thấy một món luôn chạm mức quá sớm hoặc mãi không chạm, chỉnh lại con số cho sát.
Kệ "dùng trước" và danh sách chung trong nhà
Hai công cụ đơn giản này giữ cho kết quả kiểm kê có tác dụng suốt tháng, không chỉ trong ngày dọn tủ.
- Kệ dùng trước: một ngăn hoặc một khay ở vị trí dễ thấy nhất trong tủ bếp, chứa đồ mở dở, đồ gần hạn, đồ cần dùng hết. Người nấu lấy từ đây trước khi mở gói mới.
- Danh sách hết đồ: một tờ giấy dán trên tủ lạnh hoặc một ghi chú dùng chung trên điện thoại. Ai dùng món nào chạm mức tối thiểu thì ghi ngay.
- Danh sách không mua: ghi các món đang trùng để người đi chợ nhìn vào là biết, ví dụ tháng này đừng mua bột năng, dầu hào.
- Một người giữ danh sách: không cần người đó đi chợ, chỉ cần là người xem lại danh sách trước mỗi lần chợ lớn.
- Chụp ảnh tủ trước khi đi chợ: một tấm ảnh trên điện thoại giúp người đang đứng ở siêu thị trả lời được câu nhà còn không.
Hai danh sách hết đồ và không mua giải quyết đúng gốc rễ của chuyện mua trùng: thông tin về tủ bếp được chia sẻ giữa mọi người trong nhà, thay vì nằm trong trí nhớ của một người.
Cất đồ khô để không hỏng trước hạn
Mốc hạn in trên bao bì chỉ đúng khi bao bì còn kín và được cất ở điều kiện như nhãn ghi, thường là nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng. Tủ bếp sát bếp nấu, tủ dưới bồn rửa ẩm thấp, kệ cạnh cửa sổ nắng chiều đều là những chỗ làm đồ khô xuống cấp nhanh hơn ngày in. Gói đã mở thì càng nhanh hơn nữa.
Đồ khô đã mở nên chuyển vào hộp hoặc hũ kín, hoặc kẹp miệng túi thật chặt. Với gạo, đậu, bột, hộp kín giúp chặn mọt và ẩm. Khi chuyển sang hũ, cắt phần bao bì có in hạn dán vào hũ hoặc ghi lại hạn lên nắp, để khỏi mất thông tin. Đừng đổ gói mới chồng lên phần cũ còn trong hũ; dùng hết phần cũ trước hoặc đổ phần cũ ra rồi cho lại lên trên.
Vùng nồm ẩm như miền Bắc mùa xuân, hay những tháng mưa dầm, đồ khô dễ mốc và vón cục hơn. Trong những tháng này, giữ lượng tồn thấp hơn bình thường và kiểm tra kỹ hơn. Bất kỳ túi nào có mốc, đặc biệt là lạc, ngô, hạt, thì bỏ cả túi, vì độc tố nấm mốc không mất khi rang, nấu.
Đo hiệu quả sau ba tháng
Để biết việc kiểm kê có đáng công không, hãy ghi lại hai con số mỗi lần: số món phải bỏ vì quá hạn hoặc hỏng, và số món mua trùng phát hiện được. Lần đầu, cả hai con số có thể khá cao. Sau hai ba tháng có kệ dùng trước và danh sách chung, chúng thường giảm rõ rệt.
Bạn cũng có thể ước lượng tiền bằng đơn giá giả định: nếu mỗi tháng trước đây bỏ đi trung bình ba món đồ khô với giá trung bình Y đồng một món, thì một năm là 36Y. Giảm còn một món mỗi tháng là bớt được 24Y một năm. Con số thật tuỳ giá nơi bạn mua, nhưng phép tính giúp cả nhà thấy ba mươi phút mỗi tháng là xứng đáng.
Một dấu hiệu tốt khác khó đo bằng số: bạn đứng ở siêu thị mà biết chắc nhà còn hay hết, không phải mua thêm cho chắc. Khi cảm giác đó trở thành bình thường, tủ bếp đã thôi là nơi chứa đồ bị quên.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên kiểm kê tủ đồ khô một lần?
Với gia đình thông thường, mỗi tháng một lần là vừa, gắn với một mốc dễ nhớ như cuối tháng. Những tháng sau Tết hoặc sau đợt mua tích trữ nên kiểm kê sớm hơn. Khi tủ đã gọn và có danh sách chung, mỗi lần chỉ mất khoảng mười lăm đến ba mươi phút.
Đồ khô có mọt nhẹ, sàng bỏ mọt rồi dùng tiếp được không?
Không nên. Mọt để lại trứng, xác, chất thải và thường đi kèm ẩm mốc mà mắt không thấy hết. Túi có mọt, mạng tơ, vón cục ẩm thì bỏ cả túi, kiểm tra các túi xung quanh và vệ sinh ngăn tủ. Lần sau mua lượng nhỏ hơn và cất trong hộp kín.
Mua trùng nhiều quá thì xử lý thế nào để khỏi phí?
Đưa các món trùng vào kệ dùng trước và thực đơn trong tháng, ngừng mua loại đó cho đến khi dùng hết. Nếu lượng quá nhiều so với tốc độ dùng của nhà, chia cho người thân, hàng xóm khi còn hạn xa. Đồ đã mở thì chỉ nên dùng trong nhà.
Có nên chuyển hết đồ khô sang hũ thuỷ tinh cho gọn không?
Hũ kín giúp chống ẩm và mọt tốt, nhưng nhớ giữ lại thông tin hạn sử dụng bằng cách dán mẩu bao bì hoặc ghi lên nắp. Đừng đổ hàng mới chồng lên hàng cũ. Hũ trong suốt nên đặt nơi tránh nắng để đồ bên trong không bị nóng và ôi.
Đồ tặng kèm khuyến mãi không dùng tới thì làm sao?
Khi kiểm kê, ghi rõ những món tặng kèm và xem có dùng được trong tháng không. Không dùng thì cho người cần khi còn hạn. Lần sau, khi chọn hàng khuyến mãi, tính cả món tặng kèm như một món mua thêm: nếu không cần thì không coi đó là lợi.
Dầu ăn đã mở để được bao lâu?
Tuỳ loại dầu và cách cất, nên đọc hướng dẫn trên chai. Nguyên tắc chung là đậy kín, để nơi tối và mát, tránh cạnh bếp nấu. Dầu có mùi khét, hôi dầu hoặc vị đắng là đã ôi, nên bỏ. Mua chai cỡ vừa với tốc độ dùng của nhà sẽ đỡ phải bỏ.