Trong nhà nào cũng có vài món đồ mua về dùng một hai lần rồi nằm im trong góc: máy khoan, thang nhôm, máy rửa xe, nồi lẩu cỡ lớn, bộ bàn ghế xếp cho đám giỗ, lều cắm trại. Mỗi món không đắt lắm nên lúc mua ít ai tính, nhưng cộng lại là một khoản tiền, cộng thêm chỗ cất, công bảo dưỡng và cả lúc cần dùng thì lại hỏng vì để lâu.
Bài này đưa ra một cách tính đơn giản để quyết với từng món ít dùng: mượn, thuê hay mua. Ba yếu tố chính là số lần dùng mỗi năm, giá thuê hoặc công mượn so với giá mua, và chi phí giữ đồ, gồm chỗ cất, bảo dưỡng, hao mòn khi để lâu. Mọi con số là ví dụ giả định; bạn thay bằng giá thực tế ở nơi mình sống.
Vì sao đồ ít dùng là một kiểu lãng phí khó thấy
Món đồ mua về để trong nhà không làm hoá đơn tháng nào tăng lên, nên ta dễ coi nó là "đã trả xong". Nhưng nó vẫn chiếm chỗ trong căn nhà mà mỗi mét vuông đều có giá, và với nhà phố hẹp hay căn hộ chung cư, chỗ cất là thứ khan hiếm nhất.
Đồ ít dùng còn có một chi phí âm thầm khác: hao mòn khi không dùng. Máy có pin để lâu một năm thì pin chai; máy bơm, máy rửa xe để khô cạn thì phớt cứng, nứt; lều cất ẩm thì mốc; nồi lẩu điện để lâu thì tiếp điểm bị ô xi hoá. Đến lúc cần, món đồ không chạy, và gia đình hoặc phải sửa hoặc phải mua lại.
Cuối cùng là chi phí tâm lý và thời gian: tìm món đồ trong kho, nhớ đã cất ở đâu, dọn kho mỗi dịp Tết. Những chi phí này không ra tiền ngay, nhưng là lý do nhiều nhà thấy căn nhà chật dần dù không mua gì lớn.
Không có nghĩa là đừng mua gì. Có những món ít dùng nhưng khi cần thì cần ngay, như đèn pin, bộ sơ cứu, dụng cụ sửa chữa cơ bản. Mục đích của bài là phân biệt món nào đáng sở hữu và món nào chỉ cần tiếp cận được khi cần.
Cách tính: chia tổng chi phí sở hữu cho số lần dùng
Phép tính này làm trong vài phút, trước khi mua món đồ ít dùng tiếp theo.
- Ước số lần thực sự dùng trong một năm. Trung thực với bản thân: nhìn lại năm qua đã cần món đó mấy lần, đừng tính theo hình dung "mua về sẽ dùng nhiều".
- Ước số năm món đồ sẽ còn dùng được nếu mua, có tính tới hao mòn khi để lâu.
- Cộng giá mua với chi phí giữ đồ trong suốt số năm đó: phụ kiện thay thế, pin, bảo dưỡng, và nếu muốn, quy đổi chỗ cất thành tiền.
- Chia tổng đó cho tổng số lần dùng trong suốt số năm. Đó là chi phí mỗi lần dùng nếu mua.
- So với giá thuê mỗi lần, hoặc chi phí đi mượn (công đi lại, món quà nhỏ cảm ơn, rủi ro làm hỏng phải đền).
Ví dụ giả định: một chiếc máy rửa xe gia đình dự kiến dùng bốn lần mỗi năm trong ba năm, tổng 12 lần. Giá mua cộng phụ kiện chia cho 12 lần cho ra một con số; nếu con số đó cao hơn nhiều so với tiền mang xe ra tiệm rửa, mua máy không có lợi về tiền, trừ khi bạn coi trọng sự chủ động. Ngược lại, một chiếc thang nhôm dùng mỗi tháng để thay bóng đèn, lau quạt trần, chia ra mỗi lần rất rẻ và nên mua.
Gợi ý cho những món hay gặp
Bảng dưới đây chỉ là gợi ý khởi đầu theo kinh nghiệm chung; quyết định cuối cùng tuỳ số lần dùng thật của nhà bạn.
| Món | Thường hợp với | Lý do | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thang nhôm | Mua | Dùng thường xuyên cho việc vặt, khó mượn đúng lúc | Chọn thang chắc, có khoá an toàn |
| Máy khoan | Mượn hoặc thuê nếu chỉ vài lần mỗi năm | Nhiều nhà dùng rất ít; pin chai khi để lâu | Kiểm dây, vỏ trước khi dùng; việc đục tường gần dây điện để thợ |
| Máy rửa xe | Tuỳ số xe và số lần | Tính chi phí mỗi lần so với tiền rửa ngoài | Cần chỗ có nước, ổ điện khô ráo |
| Bàn ghế xếp, nồi lớn cho đám | Thuê hoặc mượn họ hàng | Dùng một hai lần mỗi năm, chiếm nhiều chỗ | Đặt sớm vào dịp cao điểm |
| Lều, đồ cắm trại | Thuê vài lần đầu, mua khi đã đi đều | Biết mình có thích đi không trước khi đầu tư | Đồ thuê kiểm kỹ khoá, cọc, vải |
| Đồ cho em bé dùng thời gian ngắn | Mượn, nhận lại đồ cũ còn tốt | Thời gian dùng ngắn | Đồ liên quan an toàn như ghế ô tô cần kiểm kỹ tình trạng và hạn dùng |
Những món dùng tới điện mạnh hoặc có nguy cơ gây thương tích như máy cắt, máy mài, máy cưa thì việc nhà bạn có biết dùng an toàn hay không quan trọng hơn chuyện mua hay mượn. Việc cần kỹ năng nên thuê người làm luôn thay vì chỉ thuê máy.
Những món nên có sẵn dù ít khi dùng
Cách tính theo số lần dùng không áp dụng cho mọi thứ. Có những món giá trị nằm ở chỗ có ngay khi cần, nhất là lúc khẩn cấp hoặc ban đêm khi không thể đi mượn:
- Đèn pin hoặc đèn sạc dự phòng cho lúc mất điện, để ở chỗ cả nhà đều biết.
- Hộp sơ cứu cơ bản, kiểm hạn dùng của thuốc và vật tư mỗi năm.
- Bình chữa cháy loại dùng cho gia đình, đặt gần bếp và lối ra, biết cách dùng và kiểm áp suất theo hướng dẫn.
- Bộ dụng cụ cầm tay cơ bản: tua vít, kìm, búa nhỏ, thước dây, băng dính. Đây là những món dùng thường xuyên hơn bạn nghĩ.
- Thang chắc chắn vừa chiều cao trần nhà, vì mượn thang lúc cần thay bóng đèn hay khi nước dột thường không kịp.
- Dụng cụ thông tắc đơn giản cho bồn rửa, bồn cầu, vì tắc nghẽn hay xảy ra vào lúc bất tiện.
Với những món này, câu hỏi không phải là mua hay mượn mà là giữ chúng trong tình trạng dùng được: biết để ở đâu, kiểm định kỳ, thay pin, thay thuốc hết hạn. Một món an toàn để trong nhà mà không dùng được lúc cần là lãng phí hai lần.
Mượn đồ sao cho giữ được tình làng nghĩa xóm
Hỏi trước, nói rõ ngày trả. Một câu "cho mình mượn chiếc thang tới chiều mai nhé" rõ ràng hơn nhiều so với "cho mượn ít hôm".
Trả sạch hơn lúc mượn, đúng hẹn. Lau sạch, trả kèm đủ phụ kiện. Đồ có pin thì sạc đầy trước khi trả.
Hỏng thì báo ngay và chịu trách nhiệm. Hỏng do mình dùng thì đề nghị sửa hoặc đền, đừng trả lại im lặng. Đây là điều giữ cho lần sau còn mượn được.
Cho mượn lại khi có thể. Mượn qua lại hai chiều giữa các nhà là cách tự nhiên nhất để cả xóm đỡ mua trùng đồ.
Đồ quý hoặc nguy hiểm thì cân nhắc. Không nên mượn hoặc cho mượn những món dễ gây tai nạn nếu người dùng chưa quen, hoặc đồ có giá trị lớn mà hai bên chưa đủ thân để nói chuyện đền bù.
Góp chung đồ dùng trong khu phố, chung cư
Ở một số khu dân cư, chung cư hay nhóm họ hàng ở gần nhau, các nhà góp chung một số món ít dùng: một bộ dụng cụ sửa chữa, máy khoan, thang dài, bộ bàn ghế xếp, xe đẩy hàng. Mỗi nhà góp một phần, đồ để ở một nơi, ai cần thì đăng ký dùng.
Cách làm này hiệu quả khi nhóm nhỏ, tin nhau và có người đứng ra giữ đồ. Nên thống nhất từ đầu vài điều: đồ để ở đâu, ai giữ, mượn ghi vào đâu, trả trong bao lâu, hỏng thì ai chịu, khi đồ cũ thì góp tiền thay thế thế nào. Một nhóm chat của tầng hoặc của xóm là đủ để ghi lại.
Không nên góp chung những món dễ mất vệ sinh hoặc nhanh hỏng nếu dùng không cẩn thận. Bắt đầu từ vài món bền, đơn giản như thang, xe đẩy, bộ dụng cụ cầm tay, rồi mở rộng khi nhóm đã quen.
Ngoài tiết kiệm tiền, góp chung còn tiết kiệm chỗ cất của từng nhà và giảm lượng đồ thừa phải bỏ đi sau này. Đây là một hình thức chống lãng phí ở quy mô cộng đồng, không cần tới ứng dụng hay dịch vụ nào.
Đã lỡ mua: giữ đồ ít dùng sao cho lúc cần vẫn chạy
Nếu đã có sẵn những món ít dùng, việc tiếp theo là giữ cho chúng không hỏng vì để lâu. Đồ có pin sạc nên sạc tới mức trung bình trước khi cất và sạc lại vài tháng một lần theo hướng dẫn của máy; pin phồng thì ngừng sạc và mang đi xử lý đúng nơi thu gom.
Máy dùng nước như máy rửa xe, máy bơm thì xả hết nước trước khi cất. Đồ vải như lều, túi ngủ phải phơi thật khô. Dụng cụ kim loại lau khô, cất nơi ít ẩm để khỏi gỉ. Gom phụ kiện vào một hộp đi kèm món đồ để lúc cần không phải đi tìm.
Mỗi năm, xem lại kho một lượt: món nào cả năm không dùng tới. Với những món đó, cân nhắc cho người cần hơn, bán lại khi còn mới, hoặc đưa vào nhóm góp chung của khu phố. Đồ để lâu không dùng chỉ mất giá theo thời gian.
Một danh sách đơn giản ghi những món ít dùng nhà bạn đang có, để ở đâu, lần cuối dùng khi nào, giúp tránh chuyện mua trùng vì quên rằng nhà đã có.
Trước khi cho mượn hoặc mang ra dùng sau thời gian dài, chạy thử món đồ ở nhà: máy có lên không, dây có nứt không, phụ kiện có đủ không. Phát hiện hỏng lúc rảnh rỗi thì còn kịp sửa hoặc thuê đồ khác; phát hiện giữa buổi làm việc thì mất cả ngày công.
Câu hỏi thường gặp
Thuê đồ có an toàn không, nhất là đồ điện?
Đồ thuê cần được kiểm tra trước khi nhận: dây điện, phích cắm, vỏ máy, công tắc, chức năng an toàn. Hỏi người cho thuê cách dùng và điều kiện đền bù nếu hỏng. Việc nào cần tay nghề, đặc biệt liên quan tới điện trong tường hay làm trên cao, nên thuê thợ làm thay vì tự thuê máy về làm.
Có nên mua đồ ít dùng loại rẻ cho đỡ tiếc không?
Đồ rẻ dùng vài lần có thể đủ, nhưng với những món liên quan an toàn như thang, dụng cụ điện, đồ rẻ kém chất lượng là rủi ro thật. Nếu số lần dùng ít, mượn hoặc thuê đồ tốt thường hợp lý hơn mua đồ kém.
Tính chỗ cất thành tiền như thế nào?
Không cần chính xác. Bạn có thể nghĩ đơn giản: nếu một góc kho chất đầy đồ ít dùng, phần diện tích đó có thể dùng làm gì khác, và nếu thuê một chỗ để cất thì tốn bao nhiêu. Với căn hộ nhỏ, chỉ riêng việc nghĩ như vậy đã giúp quyết nhiều món.
Mượn đồ hàng xóm nhiều có ngại không?
Mượn có chừng mực, trả đúng hẹn, giữ gìn cẩn thận và sẵn lòng cho mượn lại thì thường được đón nhận. Ngại nhất là mượn không trả hoặc làm hỏng mà không nói. Nếu cần dùng một món quá thường xuyên, đó là dấu hiệu nên tự mua.
Đồ cho em bé có nên mượn lại của người quen không?
Nhiều món như xe đẩy, nôi, quần áo sơ sinh dùng thời gian ngắn nên mượn lại rất hợp lý. Riêng đồ liên quan an toàn như ghế ngồi ô tô, cũi, nôi cần kiểm kỹ tình trạng, đủ chi tiết, chưa từng hư hỏng nặng, và theo hướng dẫn của nhà sản xuất về thời hạn sử dụng.