Bát của trẻ còn thừa sau bữa thường không phải vì trẻ hư hay lãng phí, mà vì người lớn xới phần quá lớn so với sức ăn lúc đó của con. Cách giảm đồ thừa hiệu quả và nhẹ nhàng nhất là đổi thứ tự: xới ít trước, con ăn hết thì cho thêm. Phần không bị xới ra là phần còn nguyên trong nồi, dùng được cho bữa sau; phần đã nằm trong bát con, lẫn nước miếng và đã để lâu, thường chỉ còn đường bỏ.
Bài này dành cho cha mẹ, ông bà muốn bớt đổ bỏ thức ăn mà không biến bữa cơm thành trận chiến. Bài không bàn chuyện dinh dưỡng chuyên sâu hay biếng ăn bệnh lý; nếu con ăn kém kéo dài, sụt cân hay mệt mỏi, hãy đưa con đến gặp nhân viên y tế. Ở đây chỉ nói về thói quen chia phần, tổ chức bữa ăn và cách xử lý phần dở cho an toàn.
Vì sao bát của con hay còn thừa
Sức ăn của trẻ thay đổi theo ngày, theo giờ, theo mức vận động và cả theo tâm trạng. Hôm chạy nhảy cả buổi chiều, con có thể ăn hai bát; hôm ăn quà vặt lúc bốn giờ, con chỉ ăn vài thìa. Người lớn thường xới theo một mức cố định trong đầu, và mức đó thường là mức của những ngày con ăn nhiều nhất.
Một nguyên nhân khác ít được nói tới là món ăn được gắp sẵn vào bát quá nhiều. Ông bà thương cháu gắp liên tục, bát con chất đầy thịt cá rau. Trẻ không dám từ chối, ăn đến no rồi dừng, phần còn lại thành đồ thừa. Bữa ăn cũng có thể kéo dài quá lâu: sau khoảng nửa giờ, thức ăn nguội, con mất hứng, phần còn lại không còn hấp dẫn nữa.
Cuối cùng là chuyện ăn vặt sát bữa. Một hộp sữa, gói bánh hay ly nước ngọt trước bữa cơm một tiếng đủ làm con không còn đói. Khi đó, dù xới phần nhỏ, con vẫn ăn không hết. Nhìn ra nguyên nhân nào là chính ở nhà mình giúp bạn chọn đúng cách sửa, thay vì chỉ nhắc con ăn cho hết.
Xới ít trước, cho thêm sau: làm thế nào cho quen
Thay đổi này đơn giản nhưng cần cả nhà làm giống nhau, kể cả ông bà. Các bước dưới đây có thể áp dụng ngay từ bữa tối nay.
- Dùng bát nhỏ cho trẻ. Bát nhỏ đầy một nửa trông vẫn đủ đầy hơn bát to xới lưng, con không cảm thấy bị thiếu.
- Xới khoảng một nửa đến hai phần ba mức bạn quen. Đây là mức bắt đầu, sẽ chỉnh dần sau vài ngày quan sát.
- Gắp ít món, mỗi món một chút. Để con nếm đủ vị, muốn ăn món nào thêm thì xin.
- Nói rõ với con: hết thì mẹ xới thêm. Câu này giúp trẻ yên tâm rằng mình không bị giới hạn, chỉ là ăn từng phần.
- Khi con xin thêm, cho thêm một ít. Không cần đầy bát, một lưng thêm là đủ cho phần lớn trẻ.
- Thống nhất với ông bà. Giải thích ngắn gọn rằng gắp ít để cháu ăn hết rồi gắp thêm, không phải cho cháu ăn ít đi.
Sau một tuần, bạn sẽ có ý niệm khá rõ con ăn bao nhiêu vào bữa nào. Có thể bữa tối con ăn nhiều hơn bữa trưa cuối tuần, hoặc ngược lại. Ghi nhớ mức này giúp xới đúng ngay từ đầu, và lượng đồ thừa trong bát con giảm đi thấy rõ.
Để con tự lấy món: lợi cho cả hai bên
Trẻ từ khoảng bốn năm tuổi có thể tự lấy món dưới sự giúp đỡ. Đặt đĩa thức ăn trong tầm với, đưa con một chiếc thìa vừa tay. Trẻ thường lấy ít hơn người lớn gắp cho, và ăn hết phần mình tự chọn.
Dạy con lấy ít, ăn hết rồi lấy tiếp. Đây là bài học về tự điều chỉnh, ích lợi lâu dài hơn nhiều so với việc ăn hết bát do người khác xới. Khi con lỡ lấy nhiều, đừng trách; nhắc nhẹ lần sau lấy ít hơn.
Món mới cho con nếm một miếng nhỏ. Trẻ thường cần thử một món nhiều lần mới quen. Một miếng nhỏ nếm thử thì nếu con không thích, phần bỏ đi rất ít; một đĩa đầy món lạ thì gần như chắc chắn bị bỏ.
Không dùng đồ ngọt làm phần thưởng cho việc ăn hết. Kiểu ăn hết bát thì được ăn kem dạy trẻ ăn quá sức để đổi lấy món khác, vừa không tốt cho thói quen, vừa không giảm lãng phí thật.
Ghi một tuần để tìm mức xới hợp với con
Thay vì đoán, bạn có thể ghi nhanh trong một tuần: mỗi bữa xới bao nhiêu, con xin thêm mấy lần, còn thừa bao nhiêu. Không cần cân, chỉ cần đếm theo đơn vị quen như thìa cơm hay lưng bát. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một bé khoảng sáu tuổi.
| Bữa | Xới lần đầu | Xin thêm | Còn thừa | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Tối thứ Hai | Nửa bát nhỏ | Một lần, khoảng ba thìa | Không | Chiều đi bơi về |
| Tối thứ Ba | Nửa bát nhỏ | Không | Khoảng hai thìa | Ăn bánh lúc bốn giờ |
| Tối thứ Tư | Nửa bát nhỏ | Một lần | Không | Món cá kho con thích |
| Trưa Chủ nhật | Nửa bát nhỏ | Không | Khoảng một thìa | Dậy muộn, ăn sáng trễ |
Nhìn bảng, người lớn dễ thấy quy luật: ngày có vận động con ăn thêm, ngày ăn vặt chiều thì còn thừa. Cách sửa vì vậy không phải là nhắc con ăn hết, mà là dời bữa phụ sớm hơn hoặc thay gói bánh bằng một phần trái cây nhỏ. Ghi chép kiểu này cũng giúp bố mẹ bớt lo khi thấy con ăn ít một bữa, vì nhìn cả tuần mới thấy sức ăn thật.
Không ép ăn hết: vì sao đó cũng là chống lãng phí
Nhiều người lớn lên với câu ăn cho hết, bỏ phí là có tội, nên coi việc ép con ăn sạch bát là cách dạy tiết kiệm. Nhưng thức ăn đã nằm trong bát thì đằng nào cũng đã được nấu, đã được mua; ép con ăn khi đã no không làm số tiền đó quay lại. Thứ duy nhất thay đổi là con học cách ăn vượt qua cảm giác no, và bữa ăn trở thành áp lực.
Chống lãng phí thật nằm ở phía trước: mua vừa đủ, nấu vừa đủ, xới vừa đủ. Khi những khâu đó làm đúng, phần thừa trong bát con tự nhiên ít đi. Còn khi con thật sự no, việc dạy con nói được rằng con no rồi và dừng lại là một kỹ năng quý, giúp con biết lắng nghe cơ thể mình về lâu dài.
Điều này không có nghĩa là để con bỏ dở tuỳ ý mọi bữa. Nếu ngày nào con cũng bỏ một nửa, hãy xem lại các nguyên nhân: phần xới quá lớn, ăn vặt sát bữa, bữa kéo dài, món không hợp. Sửa những nguyên nhân đó trước khi nghĩ đến chuyện nhắc nhở. Và nếu con ăn kém kéo dài kèm dấu hiệu bất thường về sức khoẻ, đó là việc cần hỏi nhân viên y tế, không phải chuyện kỷ luật.
Phần dở trong bát: cái nào giữ được, cái nào bỏ
Câu hỏi thực tế nhất của cha mẹ là phần con ăn dở có giữ lại được không. Nguyên tắc chung là phần đã chạm thìa, chạm miệng trẻ, đã lẫn nước bọt và để ở nhiệt độ phòng thì nên bỏ, vì vi khuẩn từ miệng phát triển nhanh trong thức ăn. Bảng dưới gợi ý cách xử lý.
| Tình huống | Cách xử lý | Lý do |
|---|---|---|
| Cơm, thức ăn trong nồi, chưa xới ra | Giữ lại, làm nguội nhanh, cất tủ lạnh cho bữa sau | Chưa tiếp xúc với miệng và thìa của trẻ |
| Phần trong bát con đã ăn dở | Bỏ, không đổ ngược vào nồi | Đã lẫn nước bọt, vi khuẩn phát triển nhanh |
| Cháo, bột ăn dặm đã đút cho trẻ | Bỏ phần còn lại sau bữa | Thìa đi từ miệng trẻ vào bát nhiều lần |
| Sữa trong bình đã bú dở | Bỏ theo hướng dẫn của nhà sản xuất và nhân viên y tế | Sữa là môi trường vi khuẩn phát triển rất nhanh |
| Trái cây đã cắt mà con chưa chạm | Bọc kín, cất ngăn mát, ăn trong ngày | Mặt cắt dễ thâm và hỏng nhanh |
Vì phần dở phải bỏ, cách hiệu quả nhất vẫn là xới ít ngay từ đầu. Với cháo, bột ăn dặm, chỉ múc ra bát lượng đủ một lần, phần còn lại giữ trong nồi sạch, đậy kín và cất lạnh nếu cho bữa sau. Mọi đồ ăn cho trẻ nhỏ nên theo hướng dẫn của nhân viên y tế về thời gian bảo quản.
Nói chuyện tiết kiệm đồ ăn với con mà không thành áp lực
Trẻ học về giá trị thức ăn qua những gì chúng thấy và làm, nhiều hơn qua lời nhắc. Vài cách gợi ý:
- Cho con đi chợ cùng và chọn một món rau cho bữa tối. Món mình chọn thì trẻ thường muốn ăn hơn.
- Cho con giúp việc bếp vừa sức như nhặt rau, rửa cà chua, đong gạo. Trẻ thấy được công sức sau mỗi bữa ăn.
- Kể chuyện về nơi thức ăn đến: hạt gạo từ cánh đồng, con cá từ sông biển, bằng giọng tò mò chứ không phải giọng trách.
- Không chấm điểm, không phạt khi con ăn dở. Khen khi con biết lấy vừa đủ, hơn là khen khi con ăn sạch bát.
- Làm gương: người lớn cũng lấy vừa ăn, không bỏ dở trước mặt con.
Những cuộc nói chuyện nhẹ nhàng như vậy để lại thói quen bền hơn mọi lời răn. Một đứa trẻ hiểu vì sao lấy vừa đủ sẽ tự làm điều đó cả khi không có cha mẹ bên cạnh, ở trường, ở nhà bạn, ở các bữa tiệc.
Ăn ngoài, ăn tiệc cùng con: gọi và lấy món thế nào
Đi ăn nhà hàng hay ăn cỗ là lúc đồ thừa của trẻ dễ nhiều nhất: suất ăn người lớn quá lớn với trẻ, món lạ con không quen, không khí đông vui khiến con mải chơi. Ở quán, thay vì gọi riêng cho con một suất đầy đủ, bạn có thể chia phần từ suất của bố mẹ, hoặc gọi một suất cho hai trẻ, thiếu thì gọi thêm. Nhiều quán có suất nhỏ hơn nếu bạn hỏi.
Ở tiệc tự chọn, để con lấy một lượt ít món, ăn hết rồi mới đi lấy tiếp, giống cách ở nhà. Người lớn đi cùng con, giúp con lấy vừa tầm, nhắc lấy món đã biết thích trước rồi mới thử món mới bằng một miếng nhỏ. Đĩa của con nhỏ hơn đĩa người lớn là đủ.
Phần còn lại trong nồi lẩu hay đĩa chung chưa ai gắp, nếu quán cho mang về, có thể xin hộp đựng và cất lạnh khi về đến nhà, dùng trong khoảng một ngày. Phần trong bát, đĩa riêng của con đã ăn dở thì vẫn theo nguyên tắc cũ: không mang về để dành. Đồ ăn đã để ngoài nhiệt độ phòng quá khoảng hai giờ trong suốt bữa tiệc cũng không nên mang về.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ ăn vài thìa rồi bỏ thì có nên ép thêm không?
Không nên ép. Hãy xem lại phần xới có quá lớn, con có ăn vặt sát bữa hay bữa có kéo dài quá không. Nếu con ăn ít kéo dài nhiều ngày, sụt cân, mệt mỏi hoặc có dấu hiệu bất thường, hãy đưa con đi khám. Với ngày thường, cho con dừng khi no và điều chỉnh phần xới cho bữa sau.
Phần cơm con ăn dở có thể cho người lớn ăn tiếp không?
Nếu người lớn ăn ngay trong bữa, phần cơm trong bát con vừa xới thì nhiều gia đình vẫn làm. Nhưng không nên giữ lại phần đã ăn dở cho bữa sau, cũng không đổ ngược vào nồi, vì đã lẫn nước bọt và vi khuẩn phát triển nhanh. Cách đỡ phí nhất là xới ít ngay từ đầu.
Ông bà hay gắp đầy bát cho cháu thì nói thế nào cho khéo?
Giải thích rằng gắp ít để cháu ăn hết rồi xin thêm, như vậy cháu ăn được nhiều hơn và vui hơn. Có thể nhờ ông bà gắp phần thêm khi cháu xin, để ông bà vẫn được chăm cháu. Tránh tranh luận trước mặt trẻ, nói chuyện riêng sau bữa.
Có nên thưởng khi con ăn hết bát không?
Không nên thưởng bằng đồ ngọt hay quà vì dễ khiến trẻ ăn quá sức để đổi lấy phần thưởng. Thay vào đó, khen khi con biết lấy vừa đủ, biết nói con no rồi, hay giúp dọn bàn. Mục tiêu là trẻ học tự điều chỉnh, không phải ăn sạch bát bằng mọi giá.
Bữa ăn của con nên kéo dài bao lâu là hợp lý?
Nhiều gia đình đặt khoảng hai mươi đến ba mươi phút cho một bữa. Quá lâu, thức ăn nguội, con mất hứng và phần còn lại dễ thành đồ thừa. Hết thời gian thì dọn bàn nhẹ nhàng, không trách, và không cho ăn vặt bù ngay sau đó để con đói vừa đủ vào bữa sau.
Cháo ăn dặm nấu một nồi cho cả ngày có được không?
Nhiều gia đình nấu một lần rồi chia phần, nhưng cần làm nguội nhanh, chia hộp sạch, cất lạnh ngay và chỉ hâm phần đủ cho một bữa. Phần đã đút cho bé thì bỏ sau bữa. Thời gian giữ cụ thể nên theo hướng dẫn của nhân viên y tế cho từng độ tuổi.