Lãng phí ngày Tết chủ yếu đến từ việc mua theo tâm lý "Tết phải đầy" thay vì theo số người và số bữa thật sự ăn ở nhà. Nhiều gia đình mua thực phẩm như thể sẽ đóng cửa cả tuần, trong khi thực tế đi chúc Tết, ăn ở nhà họ hàng, đi chơi xa chiếm phần lớn những ngày nghỉ. Kết quả là sau mùng sáu, tủ lạnh vẫn đầy giò, thịt đông, bánh chưng đã cứng và rau héo.
Bài này giúp bạn lên kế hoạch Tết theo số liệu nhà mình: đếm bữa, lên danh sách mua theo đợt, làm mâm cỗ vừa ăn, giữ đồ ăn Tết an toàn, tận dụng đồ trang trí, và xử lý điện nước khi cả nhà về quê dài ngày. Mục tiêu không phải là Tết đạm bạc, mà là Tết vẫn đủ đầy nhưng không phải bỏ đi nhiều.
Đếm bữa trước khi lên danh sách mua
Bước quan trọng nhất và hay bị bỏ qua nhất. Ngồi lại với cả nhà khoảng hai mươi phút trước khi đi chợ Tết, làm lần lượt:
- Liệt kê lịch từ ngày 28 tháng Chạp đến mùng sáu: ngày nào ở nhà, ngày nào về quê, ngày nào đi chúc Tết bên nội, bên ngoại, ngày nào đi chơi.
- Đếm số bữa thật sự ăn ở nhà và số người mỗi bữa, kể cả khách dự kiến. Ví dụ giả định: một gia đình bốn người ở nhà tám bữa, trong đó hai bữa có thêm sáu người khách.
- Đánh dấu các bữa cỗ cần nấu nhiều món, phân biệt với bữa thường chỉ cần vài món đơn giản.
- Ghi những món chắc chắn được tặng hoặc mang về: bánh chưng bên nội gói, giò bên ngoại cho, giỏ quà công ty. Những món này nên trừ ra khỏi danh sách mua.
- Từ số bữa, ước lượng lượng thực phẩm cần mua, rồi bớt đi một phần so với cảm giác ban đầu. Phần lớn gia đình mua thừa chứ hiếm khi thiếu, và chợ, siêu thị ở thành phố ngày càng mở cửa sớm sau Tết.
Bảng đếm bữa này còn giúp chia việc bếp núc công bằng hơn, vì cả nhà thấy rõ ngày nào nhiều việc, ngày nào nhẹ. Lưu lại bảng để năm sau so sánh xem năm nay mua thừa hay thiếu ở đâu.
Mua theo đợt thay vì một lần
Mua dồn một lần vào cuối tháng Chạp vừa dễ thừa vừa khó bảo quản. Chia việc mua thành ba đợt theo độ bền của thực phẩm giúp đồ tươi được ăn khi còn tươi.
| Đợt | Thời điểm | Nên mua | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đợt 1 | Khoảng 20–23 tháng Chạp | Đồ khô, gạo nếp, đậu, miến, nước mắm, gia vị, bánh kẹo đóng gói, đồ uống | Kiểm tra đồ khô còn trong nhà trước khi mua |
| Đợt 2 | Khoảng 26–28 tháng Chạp | Thịt để làm giò, thịt đông, thịt kho; đồ đông lạnh; củ quả để lâu được | Chia phần nhỏ trước khi cấp đông |
| Đợt 3 | Khoảng 29–30 tháng Chạp | Rau xanh, hoa quả cho vài ngày đầu | Chỉ mua cho hai, ba ngày |
| Sau Tết | Từ mùng 3–4 trở đi | Rau, đồ tươi bổ sung khi chợ mở lại | Xem tủ lạnh trước, ăn hết đồ cũ |
Mốc ngày trong bảng chỉ là gợi ý; nhà bạn điều chỉnh theo lịch nghỉ và việc chợ quanh nhà mở cửa sớm hay muộn sau Tết. Nhiều chợ dân sinh ở các thành phố lớn họp lại từ khoảng mùng hai, mùng ba, nên không cần trữ rau cho cả tuần.
Mâm cỗ vừa ăn: giữ nghi thức, bớt phần bỏ đi
Mâm cỗ ngày Tết có ý nghĩa văn hoá và gia đình, và chống lãng phí không có nghĩa là bỏ mâm cỗ. Cái có thể điều chỉnh là số lượng món và lượng mỗi món sao cho vừa với số người ngồi ăn. Một mâm cỗ đủ các món truyền thống của vùng mình nhưng mỗi món một lượng vừa phải thường được ăn hết, còn mâm cỗ quá nhiều món thì món nào cũng thừa.
Một cách hiệu quả là không lặp món qua các bữa. Nhiều gia đình nấu cùng một bộ món cho mâm cỗ chiều ba mươi, sáng mùng một, mùng hai, khiến mọi người chán và đồ thừa chồng chất. Có thể chia ra: bữa này có giò, thịt đông, bữa sau có thịt kho, dưa hành, bữa sau nữa nấu món mới từ nguyên liệu tươi.
Với bánh chưng, bánh tét, nên tính số chiếc theo số bữa ăn thật và số chiếc dùng để biếu. Một chiếc bánh chưng vuông cỡ thường đủ cho nhiều người ăn một bữa, nên một gia đình nhỏ ở thành phố hiếm khi cần nhiều chiếc như thời gói bánh cho cả đại gia đình ở quê. Nếu được biếu nhiều, có thể biếu lại hoặc chia cho hàng xóm khi bánh còn mới, thay vì để đến lúc lại mỡ, chua.
Giữ đồ ăn Tết an toàn để khỏi phải bỏ
Giò chả. Giò lụa, chả để ngăn mát và dùng trong vài ngày; nếu nhiều, cắt khúc gói kín cho vào ngăn đông, lấy ra từng khúc khi cần. Giò có mùi chua, nhớt bề mặt thì bỏ, không cố ăn.
Thịt đông, thịt kho. Để nguội nhanh rồi cất tủ lạnh, chia ra hộp nhỏ để mỗi lần chỉ lấy lượng ăn một bữa. Đun lại kỹ phần thịt kho khi ăn. Tránh đun đi đun lại cả nồi lớn nhiều lần.
Bánh chưng, bánh tét. Bánh để nơi thoáng mát dùng được vài ngày, sau đó nên bảo quản lạnh. Bánh có dấu hiệu chảy nước, chua, mốc thì bỏ. Bánh đã cứng do để lạnh có thể hấp lại hoặc rán, là cách ăn hết mà nhiều nhà đã quen.
Dưa hành, củ kiệu. Muối vừa lượng nhà ăn hết trong mùa Tết; dưa muối để quá lâu dễ khú, mềm. Dùng đũa sạch khi gắp để không làm hỏng cả lọ.
Hoa quả bày Tết. Hoa quả bày trên bàn nên kiểm tra mỗi ngày, quả nào chín trước ăn trước. Không cần bày đầy đĩa ngay từ đầu; thay dần từng đợt nhỏ giữ được quả tươi lâu hơn.
Ghi ngày lên hộp. Dán một mẩu giấy ghi ngày nấu lên mỗi hộp đồ cất tủ. Trong những ngày Tết bận rộn, không ai nhớ được hộp nào nấu hôm nào, và mẩu giấy nhỏ ấy giúp quyết định ăn trước, bỏ sau hợp lý hơn.
Đồ trang trí, quần áo và giỏ quà: dùng lại thay vì mua mới mỗi năm
Ngoài thực phẩm, Tết còn kéo theo nhiều khoản mua sắm khác. Một vài cách giảm lãng phí mà vẫn giữ được không khí Tết:
- Đồ trang trí như đèn lồng, câu đối vải, dây treo, hộp mứt có thể cất cẩn thận sau Tết để dùng lại nhiều năm. Ghi lên thùng "đồ Tết" và cất ở chỗ khô ráo.
- Trước khi mua đồ trang trí mới, mở thùng đồ năm ngoái để xem còn gì. Nhiều gia đình mua lại những thứ đã có chỉ vì quên đã cất.
- Quần áo Tết cho trẻ có thể chọn loại mặc được cả sau Tết, không quá cầu kỳ chỉ để mặc một lần. Trẻ lớn nhanh, áo chỉ mặc một dịp rồi chật là kiểu lãng phí phổ biến.
- Giỏ quà Tết nhận được: mở ra, xem hạn dùng của từng món, ăn món ngắn hạn trước, cất món dài hạn vào kho đồ khô và đưa vào danh sách mua để không mua trùng.
- Hoa Tết, cây cảnh: chọn loại có thể giữ sau Tết, như chậu cây sống lâu, thay vì chỉ mua hoa cắt cành tàn sau vài ngày, nếu nhà có chỗ chăm sóc.
- Bao bì, hộp quà đẹp có thể giữ lại một ít để dùng lần sau, nhưng chỉ giữ lượng vừa đủ, tránh tích đầy góc nhà.
Không cần áp tất cả. Chọn hai, ba việc phù hợp với nhà mình, làm trong một mùa Tết, rồi năm sau thêm việc khác.
Chia việc Tết để không mua trùng, không ai kiệt sức
Một danh sách chung, một người giữ. Nhà nhiều người cùng đi chợ Tết dễ mua trùng: mẹ mua giò, bố cũng mua giò vì không biết. Dùng một danh sách chung, dán trong bếp hoặc chia sẻ trên điện thoại, ai mua món nào thì gạch món đó. Một người giữ danh sách để quyết khi có món phát sinh.
Phân việc theo ngày, không theo người. Thay vì một người lo hết bếp núc Tết, chia theo ngày: người này lo đợt mua đồ khô, người kia lo bữa chiều ba mươi, người khác lo dọn tủ lạnh sau mùng ba. Khi không ai kiệt sức, người ta ít mua đồ ăn sẵn vì mệt và ít nấu bừa cho xong.
Hỏi trước bên nội, bên ngoại. Gọi một cuộc hỏi xem bên nào gói bánh, bên nào làm giò, bên nào sẽ cho gì. Một câu hỏi trước Tết tiết kiệm được cả mâm đồ trùng mà các nhà cùng chuẩn bị rồi cùng thừa.
Trẻ con có phần việc nhẹ. Con có thể giúp lau đồ trang trí năm ngoái, kiểm hạn dùng các món trong giỏ quà cùng bố mẹ, hay đếm số người trong từng bữa. Những việc này vừa sức, vui, và cho con thấy chuẩn bị Tết là việc của cả nhà.
Điện, nước, gas khi cả nhà về quê dài ngày
Nhiều gia đình ở thành phố về quê ăn Tết cả tuần, để lại căn nhà trống. Đây là dịp dễ lãng phí điện ngầm và cũng có rủi ro an toàn nếu không chuẩn bị. Trước khi đi, dọn tủ lạnh: đồ tươi ăn hết hoặc mang theo, đồ đông lạnh gom vào ngăn đông. Nếu tủ lạnh gần như trống và nhà đi dài ngày, một số gia đình chọn rút điện, lau khô và mở hé cửa tủ để tránh mùi; nếu còn đồ đông, để tủ chạy bình thường.
Tắt bình nóng lạnh, rút phích các thiết bị như tivi, đầu thu, bộ phát wifi nếu không cần dùng từ xa, khoá van bình gas và van nước tổng nếu nhà có van riêng. Nếu nhà có camera hay thiết bị cần mạng, giữ cho chúng nguồn điện và chỉ tắt những thứ còn lại. Đây là việc người lớn làm; trẻ chỉ đi cùng để học thứ tự các bước.
Khi về, mở van nước và để vòi chảy một lúc nếu nước trong ống có màu lạ, kiểm tra tủ lạnh có mùi không, rồi mới bật lại thiết bị. Đọc số công tơ điện và đồng hồ nước trước khi đi và khi về cũng là một phép thử hay: nếu đồng hồ nước chạy dù nhà không ai ở, rất có thể có rò rỉ ở đâu đó cần gọi thợ kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Mua đồ Tết bao nhiêu là đủ cho gia đình bốn người?
Không có con số chung vì mỗi nhà ăn ở nhà số bữa khác nhau và đón số khách khác nhau. Cách đúng là đếm số bữa ăn ở nhà và số người mỗi bữa trong những ngày nghỉ, rồi ước lượng từ đó. Thường thì lượng mua theo cảm giác ban đầu nên bớt đi một phần.
Bánh chưng để được bao lâu?
Thời gian bảo quản phụ thuộc cách gói, cách luộc và nhiệt độ phòng. Bánh để nơi thoáng mát dùng được vài ngày; muốn để lâu hơn nên cất ngăn mát hoặc ngăn đông. Bánh có dấu hiệu chảy nước, có mùi chua hoặc mốc thì nên bỏ, không nên cố ăn.
Nhận nhiều giỏ quà Tết quá thì làm sao để không lãng phí?
Mở giỏ quà sớm, xem hạn dùng từng món, ăn những món hạn ngắn trước. Những món hạn dài cho vào kho đồ khô và ghi vào danh sách để không mua trùng. Nếu thừa nhiều, có thể chia cho người thân, hàng xóm khi các món còn hạn dùng dài.
Có nên tắt cầu dao tổng khi về quê ăn Tết không?
Tắt cầu dao tổng giúp tránh điện ngầm và rủi ro chập cháy, nhưng sẽ làm tủ lạnh, camera và các thiết bị cần nguồn ngừng hoạt động. Nếu nhà có tủ lạnh còn đồ hay camera an ninh, có thể chỉ rút phích từng thiết bị không cần thiết. Việc đóng cắt điện do người lớn thực hiện.
Đồ ăn thừa sau Tết nên xử lý thế nào?
Gom tất cả đồ thừa trong tủ lạnh, ghi ngày nấu, ưu tiên ăn những món nấu sớm nhất. Đồ còn tốt có thể chế biến thành món mới như rán lại bánh chưng hay nấu thịt đông với rau. Đồ có dấu hiệu hỏng thì bỏ ngay, không để lâu thêm.
Có cách nào giảm lãng phí mà Tết vẫn vui, vẫn đầy đủ không?
Có. Phần lớn lãng phí ngày Tết nằm ở lượng mua thừa và món lặp lại, không phải ở chính các món truyền thống. Giữ đủ những món cả nhà yêu thích, nấu vừa lượng, mua theo đợt và đổi món qua các bữa giúp Tết vẫn đủ đầy mà cuối kỳ nghỉ tủ lạnh không còn đầy đồ phải bỏ.