Bốn người cùng khu, cùng giờ làm, mỗi người một xe đi cùng một con đường mỗi sáng là một trong những kiểu lãng phí dễ thấy nhất của đi lại đô thị. Đi chung một chiếc ô tô, mỗi người chỉ còn phải chịu một phần tiền xăng và tiền gửi xe. Nhưng phần lớn các nhóm đi chung tan rã không phải vì tiền ít mà vì chia không rõ: người lái thấy thiệt, người đi nhờ thấy ngại.
Bài này đưa ra ba cách chia chi phí thường dùng, ví dụ tính bằng số giả định, những điều cần thống nhất trước khi bắt đầu, và các nguyên tắc an toàn không được bớt. Bài nói về đi chung giữa người quen với nhau, không bàn tới việc chở khách lấy tiền như một dịch vụ, vốn có quy định riêng. Các con số trong bài là giả định để minh hoạ phép tính, nhóm của bạn thay bằng quãng đường và đơn giá thật tại thời điểm tính.
Đi chung tiết kiệm được gì, và mất gì
Phần dễ tính nhất là tiền xăng. Một chiếc ô tô chở bốn người tốn nhiều xăng hơn khi chở một người không đáng kể trên đường phố, vậy nên chi phí mỗi người gần như chia bốn. Nếu cả bốn vốn đi ô tô riêng, phần đỡ được rất rõ; nếu vốn đi xe máy, phần đỡ ít hơn nhưng đổi lại được che mưa nắng và đỡ mệt.
Phần thứ hai là tiền gửi xe ở nơi làm, có khi lớn hơn tiền xăng ở khu trung tâm. Một chỗ đỗ cho bốn người thay vì bốn chỗ là khoản chia rõ ràng. Phần thứ ba là hao mòn xe của những người không phải lái hôm đó, và sức lực của họ trên quãng đường kẹt xe.
Cái mất là sự linh hoạt. Đi chung nghĩa là phải đúng giờ, không thể ở lại muộn tuỳ ý hay ghé đâu đó trên đường về mà không báo trước. Người lái chịu trách nhiệm về an toàn của cả xe, và mỗi người phải chịu nếp sinh hoạt của những người kia trong vài chục phút mỗi ngày. Đi chung chỉ bền khi những cái mất này được nói ra từ đầu, không phải khi phát sinh mới cãi.
Ba cách chia chi phí thường dùng
Không có cách nào đúng cho mọi nhóm. Chọn cách hợp với hoàn cảnh, và quan trọng hơn cả là chọn một cách rồi giữ ổn định.
| Cách chia | Làm thế nào | Hợp với nhóm nào |
|---|---|---|
| Luân phiên lái | Mỗi người có xe lái một ngày hoặc một tuần, tự chịu xăng và gửi xe ngày mình lái | Nhóm mà ai cũng có ô tô, nhà gần nhau, quãng đường tương tự |
| Góp đều theo tháng | Cộng xăng, gửi xe, phí đường của tháng, chia đều cho số người; người lái được tính phần như mọi người | Một người có xe, lái cố định; nhóm muốn đơn giản |
| Tính theo km từng người | Mỗi người góp theo quãng đường mình ngồi trên xe | Nhà mỗi người cách nhau xa, người lên giữa đường |
Với cách góp đều có một người lái cố định, nhiều nhóm thống nhất người lái góp phần nhỏ hơn hoặc không góp tiền xăng để bù cho hao mòn xe và công lái. Không có tỷ lệ chuẩn; điều quan trọng là cả nhóm đồng ý và người lái không cảm thấy mình đang làm không công cho người khác.
Phí đường cao tốc, phí qua trạm nếu có trên lộ trình cũng nên đưa vào chi phí chung ngay từ đầu, vì chúng là khoản cố định mỗi chuyến. Những chi phí riêng của xe như bảo hiểm, đăng kiểm, sửa chữa lớn thường vẫn do chủ xe chịu, và đó là lý do phổ biến để người lái được góp ít hơn.
Tính thử bằng số giả định
Giả sử nhóm bốn người, một người có ô tô lái cố định. Quãng đường từ khu nhà tới nơi làm 15 km, mỗi ngày đi và về 30 km, đón ba người trên đường làm quãng thêm khoảng 4 km mỗi ngày, tổng 34 km. Một tháng 22 ngày làm là khoảng 750 km. Xe hao 8 lít/100 km trong phố, đơn giá giả định 20.000 đồng một lít: tiền xăng tháng là 7,5 × 8 × 20.000 = 1.200.000 đồng. Gửi xe tháng ở nơi làm giả định 1.000.000 đồng.
Tổng chi phí chung tháng là 2.200.000 đồng. Nếu chia đều cho bốn người, mỗi người góp 550.000 đồng. Nếu nhóm thống nhất người lái chỉ góp một nửa phần của mình để bù hao mòn và công lái, ba người đi cùng mỗi người góp khoảng 629.000 đồng, người lái góp khoảng 314.000 đồng.
Đặt cạnh phương án mỗi người tự đi ô tô riêng, mỗi người phải chịu khoảng 1.000.000 đồng xăng và 1.000.000 đồng gửi xe, tức gấp ba, bốn lần. Đặt cạnh phương án đi xe máy, khoản chênh nhỏ hơn nhiều, và mỗi người tự quyết đâu là thứ đáng trả thêm: tránh mưa nắng, bớt mệt, hay sự tự do về giờ giấc. Thay số của nhóm mình vào để quyết.
Một điểm hay bị quên khi tính: quãng đường vòng để đón từng người. Nếu nhà các thành viên nằm rải rác, quãng đón có thể làm tổng km tăng đáng kể so với người lái đi một mình. Hãy vẽ thứ tự đón hợp lý, đặt điểm hẹn chung cho những người ở gần nhau, và đưa phần quãng đón vào chi phí chung để người lái không chịu thiệt một mình.
Thoả thuận trước khi bắt đầu
Một tin nhắn ghim trong nhóm chat đi chung, ghi rõ những điều sau, có thể tránh được phần lớn va chạm về sau:
- Giờ đón từng người và thời gian chờ tối đa. Ví dụ, quá năm phút không thấy thì xe đi trước, người trễ tự lo.
- Điểm đón cụ thể ở chỗ dừng xe hợp lệ, không dừng giữa đường hay ở nơi cấm dừng chỉ để tiện cho một người.
- Cách báo nghỉ: báo từ tối hôm trước, hoặc trước một giờ nhất định buổi sáng.
- Cách chia tiền đã chọn, ngày góp mỗi tháng và người giữ sổ ghi chi phí.
- Những việc không làm trên xe nếu có người không thích: hút thuốc, ăn đồ có mùi mạnh, gọi điện thoại to.
- Thời gian thử: đi chung một tháng rồi cả nhóm nói lại xem có cần điều chỉnh không.
- Phương án dự phòng khi xe hỏng hoặc người lái ốm: ai lái thay, hay mỗi người tự đi hôm đó.
Việc ghi ra thoạt nghe có vẻ khách sáo giữa đồng nghiệp hay hàng xóm thân, nhưng chính sự rõ ràng mới giữ được quan hệ. Người lái không phải nhắc khéo chuyện tiền, người đi nhờ không phải đoán xem mình đã "trả đủ" chưa.
An toàn là điều không chia đôi
Đủ dây an toàn cho từng người. Không chở quá số chỗ ngồi của xe dù quãng đường ngắn. Mỗi người, kể cả ngồi ghế sau, đều thắt dây an toàn.
Người lái tỉnh táo. Người lái hôm đó mệt, thiếu ngủ hay vừa uống rượu bia tối qua mà còn trong người thì nhóm cần một phương án khác, không ép đi cho tiện.
Không vội vì người trễ. Đón trễ một người rồi chạy nhanh bù giờ là cách tăng rủi ro cho cả xe. Thà thống nhất giờ chờ tối đa và để người trễ tự lo.
Trẻ em đi cùng phải có chỗ ngồi đúng. Nếu nhóm đi chung có lúc chở thêm con của một thành viên, trẻ phải có ghế hoặc đệm ngồi phù hợp lứa tuổi và ngồi đúng hàng ghế theo quy định, không bế trên đùi người lớn.
Bảo hiểm và giấy tờ xe đầy đủ. Người lái nên chắc chắn xe có đủ giấy tờ, bảo hiểm bắt buộc còn hạn. Nếu muốn biết bảo hiểm tự nguyện của xe bảo vệ người ngồi trên xe tới đâu, hãy đọc kỹ hợp đồng hoặc hỏi đơn vị bảo hiểm.
Những chuyện nhỏ hay làm nhóm đi chung rạn nứt
Tiền lẻ không ai ghi. Hôm nay người này trả phí đỗ, mai người kia mua nước, tuần sau đổ xăng giữa đường. Không ghi thì sau hai tháng không ai nhớ ai đã chi gì, và người hay trả trước bắt đầu thấy thiệt. Ghi hết vào một chỗ, kể cả khoản nhỏ.
Đường vòng vì một người. Một thành viên nhờ ghé đón con, ghé lấy hàng, quãng đường dài thêm mà không ai nói. Thống nhất từ đầu: việc riêng phát sinh quãng đường thì người đó chịu phần chênh, hoặc chỉ ghé khi cả nhóm đồng ý.
Ngày lái không đều. Với nhóm luân phiên, có người hay bận đúng ngày đến lượt mình. Lâu dần người khác lái nhiều hơn mà không ai bù. Một bảng lượt lái có ghi đổi lượt giúp nhìn ra ngay chuyện này.
Chuyện riêng trên xe. Nhạc to, điều hoà quá lạnh hay quá nóng, gọi điện bàn việc riêng suốt chặng. Mỗi chuyện đều nhỏ, nhưng lặp lại mỗi ngày thì thành khó chịu. Người lái hôm đó quyết, và ai cũng có quyền đề nghị nhẹ nhàng.
Khi nào nên dừng đi chung
Đi chung không phải cam kết suốt đời. Vài dấu hiệu cho thấy nên điều chỉnh hoặc dừng:
- Một người thường xuyên trễ khiến cả nhóm đi làm muộn, đã nói mà không thay đổi.
- Lịch làm của các thành viên lệch nhau nhiều, ngày đi đủ người ít hơn ngày đi thiếu.
- Chi phí góp không còn hợp lý so với đi riêng, chẳng hạn khi một người chuyển nhà xa hơn hẳn.
- Có người cảm thấy không thoải mái hoặc không an toàn khi đi cùng, vì bất kỳ lý do gì.
- Người lái cố định muốn nghỉ, hoặc xe cần dùng cho việc gia đình vào giờ đó.
- Tranh cãi về tiền lặp lại dù đã có cách chia rõ ràng, cho thấy cách chia hiện tại không còn hợp với nhóm.
Khi dừng, quyết toán tiền góp của tháng đó rõ ràng, cảm ơn nhau và giữ quan hệ. Một nhóm đi chung tan đi êm đẹp vẫn tốt hơn một nhóm kéo dài trong khó chịu.
Câu hỏi thường gặp
Đi chung xe với đồng nghiệp và góp tiền xăng có bị coi là kinh doanh vận tải không?
Góp chi phí giữa người quen cùng đi một chặng thường khác với chở khách thu tiền như một dịch vụ. Tuy vậy, quy định cụ thể có thể thay đổi; nếu bạn định nhận chở người lạ hoặc thu tiền để có lãi, nên tra văn bản hiện hành về kinh doanh vận tải.
Người không có xe có nên góp nhiều hơn người có xe?
Đó là cách phổ biến nhất khi một người lái cố định, để bù cho hao mòn xe và công lái. Mức chênh do nhóm tự thống nhất. Nếu luân phiên lái, mỗi người tự chịu chi phí ngày mình lái là đủ công bằng.
Có nên đi chung bằng xe máy, chở nhau đi làm không?
Hai người cùng đường chở nhau bằng xe máy cũng là cách đỡ xăng và tiền gửi xe, miễn là chở đúng số người theo quy định, cả hai đội mũ bảo hiểm và người lái quen chở người. Chia chi phí theo cách tương tự như với ô tô.
Ghi chép tiền góp thế nào cho gọn?
Một người giữ một bảng đơn giản gồm ngày đổ xăng, số tiền, phí gửi xe, phí đường và ai đã góp. Cuối tháng chụp bảng gửi vào nhóm. Lưu giữ hoá đơn đổ xăng hay biên nhận gửi xe giúp mọi người yên tâm.
Xe gặp sự cố trên đường đi chung thì chi phí sửa chữa ai chịu?
Thông thường sửa chữa thuộc về chủ xe, vì đó là tài sản riêng và hao mòn đã được tính một phần trong phần góp. Nếu nhóm muốn chia khác, hãy thống nhất trước. Va chạm do lỗi bên khác thì xử lý theo quy định về bồi thường và bảo hiểm.