Bồn nước đặt trên mái là cách cấp nước quen thuộc của nhà phố, nhà ống ở nhiều tỉnh thành. Nó có một điểm yếu ít ai để ý: khi phao không đóng, nước không tràn vào nhà mà chảy theo ống tràn ra máng xối, ra sân thượng hoặc thẳng xuống đường thoát. Không có vũng nước, không có tiếng động trong nhà, chỉ có đồng hồ nước quay suốt đêm và hoá đơn cuối tháng cao bất thường.
Bài này giúp bạn nhận ra bồn đang tràn qua những dấu hiệu dễ thấy, đo được lượng nước mất ra lít và khối, phân biệt hai kiểu cấp nước lên bồn (nước máy tự lên qua phao cơ, hoặc máy bơm điều khiển bằng phao điện) để biết lỗi nằm ở đâu, và những việc bạn tự làm an toàn trước khi gọi thợ. Việc lên mái và mọi thứ dính tới điện của máy bơm đều có phần lưu ý riêng.
Dấu hiệu bồn mái đang tràn
Tràn bồn thường xảy ra vào ban đêm, khi nhà ít dùng nước, áp lực nước máy lên cao và bồn đầy nhanh. Vì thế, phần lớn dấu hiệu chỉ thấy vào sáng sớm hoặc tối muộn.
- Nghe tiếng nước chảy róc rách ở máng xối hoặc ống thoát sân thượng giữa đêm, khi trời không mưa.
- Sáng ra thấy sân thượng, mái hiên hoặc chân tường phía dưới ống tràn ướt, trong khi đêm qua không mưa.
- Có vệt rêu, vệt ố chạy dài trên tường ngoài ngay dưới miệng ống tràn.
- Máy bơm chạy lâu hơn hẳn bình thường, hoặc chạy cả khi không ai dùng nước.
- Trong phép thử rò rỉ ban đêm, đồng hồ nước quay đều và nhanh, có khi vài chục lít mỗi giờ.
- Hoá đơn nước tăng vọt một kỳ mà sinh hoạt trong nhà không đổi gì.
Một dấu hiệu là đủ để lên kiểm. Nhiều nhà không biết ống tràn của mình đổ ra đâu, vì lúc xây thợ đã cho nó chạy thẳng vào ống thoát nước mưa. Trường hợp đó, cách duy nhất để biết là xem đồng hồ nước hoặc mở nắp bồn nhìn mực nước.
Hai kiểu cấp nước lên bồn và chỗ hay hỏng của từng kiểu
Kiểu thứ nhất là nước máy đủ áp lực tự chảy lên bồn. Đầu ống vào bồn có một van phao cơ: một quả phao nổi nối với cần gạt. Khi mực nước dâng, phao nổi lên, đẩy cần gạt đóng van. Khi mực nước hạ, phao hạ xuống, van mở cho nước vào. Kiểu này không dùng điện, chỗ hay hỏng là gioăng cao su trong van mòn hoặc dính cặn, cần phao cong hoặc kẹt, và quả phao bị thủng, ngập nước nên không nổi được nữa.
Kiểu thứ hai dùng máy bơm, thường bơm từ bể ngầm hoặc bồn dưới đất lên bồn mái, khi nước máy yếu không tự lên được. Máy bơm được điều khiển bằng phao điện, còn gọi là công tắc phao: một quả phao treo bằng dây trong bồn, nghiêng theo mực nước để đóng ngắt mạch điện của máy bơm. Chỗ hay hỏng là dây phao bị vướng vào ống hay thành bồn khiến phao không nghiêng được, tiếp điểm bên trong bị dính, hoặc mức ngắt được đặt sai sau một lần ai đó chỉnh.
Nhiều nhà có cả hai: nước máy lên bồn dưới qua phao cơ, máy bơm đẩy từ bồn dưới lên bồn mái qua phao điện. Khi đó, tràn có thể xảy ra ở bồn dưới, ở bồn mái, hoặc cả hai. Biết nhà mình dùng kiểu nào là bước đầu để khoanh vùng lỗi, trước cả khi trèo lên mái.
Đo lượng nước mất khi bồn tràn
Bạn cần một xô có vạch lít và đồng hồ bấm giờ. Nếu không tiếp cận được miệng ống tràn, dùng đồng hồ nước thay thế.
- Chờ lúc bồn đang tràn, thường là đêm hoặc sáng sớm, khi nghe tiếng nước chảy ở ống tràn.
- Hứng nước ở miệng ống tràn vào xô, bấm giờ cho tới khi được một mức tròn, chẳng hạn năm lít.
- Tính lít mỗi phút bằng số lít chia số giây, nhân sáu mươi.
- Nếu không hứng được, chụp đồng hồ nước hai lần cách nhau mười lăm phút trong lúc cả nhà không dùng nước. Hiệu số nhân bốn là lít mỗi giờ.
- Ước số giờ bồn tràn mỗi ngày: nếu chỉ tràn ban đêm, thường từ vài giờ đến cả đêm; nếu phao hỏng hẳn, nước tràn suốt ngày đêm.
- Nhân lít mỗi phút với số phút tràn mỗi ngày, rồi nhân ba mươi để ra lít mỗi tháng.
Ví dụ giả định: hứng được năm lít trong năm mươi giây, tức sáu lít mỗi phút. Nếu bồn tràn khoảng hai giờ mỗi đêm, mỗi đêm mất 720 lít, mỗi tháng khoảng 21,6 khối. Nếu phao hỏng hẳn và tràn suốt hai mươi bốn giờ, mỗi ngày mất khoảng 8,6 khối. Hãy tự nhân lại với số đo ở nhà bạn; ít có chỗ rò nào trong nhà tốn nước bằng một bồn mái tràn.
Phân biệt lỗi theo triệu chứng
Bảng dưới giúp bạn đoán lỗi trước khi lên mái hoặc gọi thợ. Đây là hướng khoanh vùng, không thay cho việc kiểm tra tại chỗ.
| Triệu chứng | Kiểu cấp nước | Lỗi hay gặp | Bạn có thể làm gì |
|---|---|---|---|
| Tràn ban đêm, ban ngày bình thường | Nước máy qua phao cơ | Gioăng van phao mòn, đóng không kín khi áp lực đêm cao | Khoá van đầu vào bồn ban đêm tạm thời, thay gioăng hoặc van phao |
| Tràn suốt ngày đêm, quả phao chìm | Nước máy qua phao cơ | Quả phao thủng, ngập nước | Thay quả phao hoặc cả bộ van phao |
| Máy bơm chạy không ngắt, nước tràn | Máy bơm qua phao điện | Dây phao vướng, tiếp điểm dính, mức ngắt sai | Ngắt aptomat máy bơm, gọi thợ điện nước |
| Máy bơm bật tắt liên tục, bồn không đầy | Máy bơm qua phao điện | Phao đặt quá gần mức ngắt, hoặc rò rỉ trên đường ống | Gọi thợ chỉnh, làm phép thử rò rỉ |
| Bồn dưới tràn, bồn mái bình thường | Kết hợp hai bồn | Phao cơ của bồn dưới hỏng | Kiểm tra van phao bồn dưới, nơi dễ tiếp cận hơn |
Với kiểu máy bơm, bồn tràn còn kéo theo tiền điện, vì máy bơm chạy liên tục để đẩy nước lên rồi nước lại chảy ra ống tràn. Máy bơm chạy không ngừng trong thời gian dài cũng nhanh hỏng hơn.
Việc tự làm an toàn và lúc phải gọi thợ
Lên mái chỉ khi điều kiện an toàn. Dùng thang chắc chắn, có người giữ chân thang, đi giày đế bám, không lên khi trời mưa, gió mạnh hay trời tối. Sân thượng không có lan can hoặc bồn đặt trên mái dốc thì để thợ làm, không tự leo.
Với phao cơ: kiểm bằng tay. Mở nắp bồn, quan sát quả phao. Nếu phao chìm hoặc lơ lửng thấp khi bồn đã đầy, phao đã ngập nước. Nhấc nhẹ cần phao lên: nếu nước ngừng chảy vào, van còn tốt và chỉ cần chỉnh lại cần phao hoặc thay quả phao. Nếu nhấc lên mà nước vẫn rỉ, gioăng van đã hỏng. Thay gioăng hoặc van phao cần khoá van đầu vào trước.
Với phao điện: không tự đụng vào dây điện. Trước khi mở nắp bồn có phao điện, ngắt aptomat máy bơm. Bạn có thể nhìn xem dây phao có vướng vào ống hay không, và nhẹ nhàng gỡ ra nếu vướng. Mọi việc liên quan tới đấu nối, thay công tắc phao, chỉnh mạch điện đều để thợ điện nước làm.
Biện pháp tạm khi chưa sửa kịp. Với phao cơ, khoá bớt hoặc khoá hẳn van đầu vào bồn vào ban đêm, mở lại buổi sáng. Với máy bơm, tắt máy bơm khi bồn đã đầy và bật lại khi cần. Đây chỉ là cách cầm cự vài ngày, vì dễ quên và có thể làm cả nhà mất nước giữa chừng.
Bồn dưới đất và bể ngầm: tràn ở chỗ không ai nhìn
Nhiều nhà phố dùng một bể ngầm dưới nền nhà hoặc một bồn đặt dưới gầm cầu thang để chứa nước máy, rồi máy bơm đẩy lên bồn mái. Bể ngầm cũng có van phao cơ ở đầu vào, và cũng hỏng theo đúng cách của bồn mái: gioăng mòn, phao thủng, cần phao kẹt. Khác ở chỗ khi bể ngầm tràn, nước chảy theo ống tràn xuống hố ga hoặc đường cống, nằm hoàn toàn dưới nền, càng khó thấy hơn.
Dấu hiệu duy nhất thường là tiếng nước chảy róc rách ở hố ga trước nhà vào ban đêm, và đồng hồ nước quay khi cả nhà không dùng. Nếu bạn đã thử khoá van dưới bồn mái mà đồng hồ vẫn quay, hãy mở nắp bể ngầm xem mực nước: bể đầy tới miệng ống tràn và nước vẫn chảy vào là phao bể ngầm có vấn đề. Nắp bể ngầm thường nặng, mở ra phải cẩn thận, và không để trẻ nhỏ lại gần khi nắp đang mở.
Bể ngầm còn có một kiểu mất nước khác: thành bể nứt, nước thấm ra đất. Lúc này bể không bao giờ đầy hẳn, phao không bao giờ đóng, nước chảy vào liên tục mà không tràn ra ống tràn. Cách nhận ra là khoá van đầu vào bể, đánh dấu mực nước, vài giờ sau xem mực nước có tụt không trong khi máy bơm không chạy. Bể ngầm nứt cần thợ xây hoặc thợ chống thấm xử lý, không phải việc tự làm.
Phòng tràn: những thay đổi nhỏ có tác dụng lâu
Nếu ống tràn đang chạy thẳng vào ống thoát nước mưa, khi thợ đến sửa phao, nhờ họ cho miệng ống tràn đổ ra chỗ bạn nhìn thấy được, chẳng hạn ra sân thượng gần cửa hoặc vào máng hở. Ống tràn vẫn làm đúng việc của nó, nhưng mỗi lần tràn bạn sẽ thấy ngay, thay vì chờ hoá đơn.
Đưa việc kiểm bồn vào lịch súc rửa bồn định kỳ. Mỗi lần súc rửa là dịp xem quả phao còn nổi tốt không, cần phao có bị cặn bám không, dây phao điện có bị rối hay vướng không. Cặn phèn, cặn vôi bám quanh van phao là nguyên nhân hay gặp làm van đóng không kín, nhất là ở vùng nước nhiễm phèn.
Cuối cùng, làm phép thử rò rỉ ban đêm mỗi quý, như hướng dẫn ở bài riêng trong danh mục này. Với nhà có bồn mái, phép thử qua đêm là cách bắt bồn tràn sớm nhất, vì tràn hầu như chỉ xảy ra khi bồn đã đầy và nhà không dùng nước. Lưu ảnh đồng hồ kèm ngày giờ để có số so sánh khi cần gọi thợ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bồn nước chỉ tràn vào ban đêm?
Ban đêm cả khu dân cư ít dùng nước nên áp lực nước máy lên cao hơn ban ngày. Van phao có gioăng đã mòn có thể vẫn đóng kín ở áp lực thấp ban ngày nhưng không giữ được ở áp lực cao ban đêm, nên nước rỉ qua và tràn theo ống tràn.
Bồn tràn có làm hỏng nhà không?
Nếu ống tràn dẫn đúng chỗ, nước chảy vào đường thoát và ít gây hại cho kết cấu. Nhưng nếu ống tràn đổ ra sân thượng thấm, tường ngoài hay mái hiên, nước tràn lâu ngày gây thấm dột, rêu mốc và bong sơn. Ngoài ra là khoản tiền nước, tiền điện máy bơm mất đi.
Có nên bỏ ống tràn để nước khỏi chảy ra ngoài không?
Không. Ống tràn là đường thoát an toàn khi phao hỏng; thiếu nó, nước sẽ tràn qua nắp bồn, chảy lên mái hoặc vào nhà, và bồn có thể bị quá tải. Thay vào đó, sửa phao và cho ống tràn đổ ra chỗ nhìn thấy được.
Thay quả phao cơ có tự làm được không?
Nếu bồn ở vị trí lên an toàn và bạn quen dùng cờ lê, thay quả phao hoặc van phao là việc đơn giản: khoá van đầu vào, tháo phao cũ, lắp phao mới đúng cỡ ren. Bồn đặt trên mái dốc, chỗ cao không có lan can thì nên gọi thợ.
Máy bơm chạy hoài không ngắt thì làm gì ngay?
Ngắt aptomat của máy bơm để bảo vệ máy và chặn nước tràn. Sau đó gọi thợ điện nước kiểm tra công tắc phao, dây phao và đường ống. Không để máy bơm chạy liên tục nhiều giờ, vì máy dễ quá nhiệt và hỏng.
Có thiết bị nào báo khi bồn đầy hoặc tràn không?
Có các loại chuông hoặc cảm biến báo mực nước, cảm biến báo nước ở ống tràn. Khi cân nhắc, nên hỏi thợ loại phù hợp với kiểu cấp nước nhà mình. Thiết bị chỉ giúp báo sớm; sửa phao hỏng vẫn là việc chính.